ΛΑΜΠΡΟΣ ΝΤΟΚΑΣ3 Ὃ δογματισμὸς στὴν ἐπιστήμη, τὴ θρησκεία, τὴ φιλοσοφία Παρ ̓ ὅλο ποὺ ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι συνήθως ἁπαλλαγμένος τοῦ δογματισμοῦ καὶ ἡ σκέψη του κυριαρχεῖται ἀπὸ διάφορες μορφὲς ἀξιωματικῶν παραδοχῶν, μὲ κανένα τρόπο δὲν δέχεται αὐτὴ τὴν ἀδυναμία του. "Αν κανεὶς χαρακτηριστεῖ ὡς δογματικός, ἐξανίσταται καὶ προσπαθεῖ ἀκόμα καὶ μὲ ἐπιθετικότητα νὰ αποδείξει τὸ ἀντίθετο. Δυστυχῶς ὅμως ὁ σκεπτόμενος ἄνθρωπος σὲ ἐλάχι-. στες στιγμὲς κατορθώνει νὰ ἁπαλλαγεῖ ἀπὸ τὸ βάρος τῶν καθιερωμένων παραδοχῶν καὶ νὰ ἀναζητήσει κανούργιες θεωρήσεις τῶν πραγμάτων, δηλαδὴ νὰ μελετήσει ἀδέσμευτα τὸ παραδεχτὸ καὶ νὰ ἀμφισβητήσει τὸ ἀναλλοίωτο. Ὃ ἐλεύθερος στοχαστὴς πρέπει νὰ νικήσει τὴ δύναμη τῆς παράδοσης καὶ τὴν τυραννία τῶν ἴδιων τῶν παθῶν του. Συνήθως ἡ ἀνθρώπινη σκέψη κινεῖται μέσα στὰ στενὰ πλαίσια ὁρισμένων ἀρχῶν, τὶς ὁποῖες θεωρεῖ ὡς μὴ ἀμφισβητούμενες, γιατὶ ἐπιβάλλονται ἀπὸ τὸ κῦρος θείας προέλευσης ἤ τῆς αὐθεντίας τοῦ μεγάλου στοχαστῆ. Οἱ ἐπιστημονικὲς παραδοχὲς ἀποτελοῦν ἀξιωματικὸ σύστημα, ὅταν ὑπόκεινται στὸν περιορισμὸ τῆς συμβατότητας μὲ τὶς ἀρχὲς μιᾶς λογικῆς, δηλαδὴ ὅταν μεταξὺ τῶν θεῶρουμένων ἀρχῶν περιλαμβάνονται καὶ οἱ κανόνες τοῦ ἐπιλεγμένου λογικοῦ ὀργάνου. Ἡ θεμελίωση μιᾶς λογικῆς ἔχει καὶ αὐτὴ ἀπὸ τὴν ἴδια τὴ φύση της χαρακτῆρα αξιωματικό, δηλαδὴ προὐποθέτει τὴν ἀπόλυτη παραδοχἡ ἀρχικῶν ἀληθειῶν καὶ κατασκευαστικῶν κανόνων. Οἱ μεγάλες κατακτήσεἰς τῶν ἐρευνητῶν τῆς λογικῆς καὶ ἰδίως ἡ δημιουργία λογικῶν ὀργάνων(ί) διαφορετικῶν ἀπὸ αὐτὸ τοῦ ̓Αριστοτέλη ἀπελευθέρωσαν τὴν νόηση ἀπὸ τὰ δεσμὰ τῆς μοναδικότητας τῆς κλασσικῆς λογικῆς. Ὃ ἄνθρωπος δὲν εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ ὑποτάσσει τόσο τὴ βούλησή του ὅσο καὶ τὶς ἐνἐργειές του κάτω ἀπὸ ἕνα μοναδικὸ ἀξιωματικὸ σύστημα λογικῆς, γιατὶ ἔχει τὸ δικαίωμα ἐπιλογῆς καὶ ἀναζήτησης τοῦ λογικοῦ ὀργάνου μὲ βάση τὴν καλύτερη προσαρμογὴ στὶς ἑκάστοτε συνθῆκες. Ἔτσι μποροῦμε νὰ ποῦμε, πὼς ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι ὑποχρεωμένος ἀπὸ τὴ φύση του νὰ ὑπακούει σὲ ἀμετάβλητα ἀξιωματικὰ συστήματα. Συγκεκριμένα, ἐνῶ κάθε εἶδος λογικῆς εἶναι ἀξιωματικὸ σύστημα, ἡ δυνατότητα δημιουργίας πολλῶν λογικῶν ὀργάνων καὶ ἡ ἐλεύθερη ἐπιλογὴ ἀποδεσμεύουν τὴ νόηση ἀκόμα καὶ ἀπὸ τὴν μοναδικότητα τοῦ λογικοῦ ὀργάνου, δηλαδὴ ἡ ἀνθρώπινη σκέψη τὸν μόνο περιορισμὸ ποὺ μπορεῖ νὰ ἔχει εἰναι ἡ ἀνάγκη νὰ χρησιμοποιήσει στὴν ἐξαγωγὴ συμπερασμάτων μιὰ λογική, ἡ ὁποία δὲν εἶναι μοναδική. .. κ ω Γιὰ νὰ προχωρήσουμε στὴ μελέτη τῆς δογματικῆς σκέψης, εἴμαστε ὑποχρεὠμένοι νὰ καθορίσουμε, ὅσο εἶναι δυνατόν, εὐρύτερα ἀλλὰ καὶ συγκεκριμένα τὴν ἔννοια τοῦ δογματισμοῦ. Μποροῦμε νὰ ξεχωρίσουμε δύο βασικὰ στοιχεῖα του: α) Τὴν ἀπόλυτη παραδοχὴ ἑνὸς ἀξιωματικοῦ συστήματος, ἡ ὁποία στηρίζεται σὲ αὐθεντία θεϊκὴ ἤ ἀνθρώπινη, δηλαδὴ τὰ ἀξιώματα εἶναι θεόπνευστα ἤ στοχασμοὶ ἀνυπέρβλητων διανοητῶν καὶ φιλοσόφων. " Ὁ κ. Λάμπρος Ντόκας εἶναι καθηγητὴς τῆς Μαθηματικῆς ̓ ̓Αναλύσεως στὸ Πανεπιστήμιο Πατρῶν. ̓ (1) Δαυλός, 43, ̓Ιούνιος [985: «Ἤ λογικὴ στὸν ὑπερβατικὸ χώρο».