ΛΑΜΠΡΟΣ ΝΤΟΚΑΣ3 Ὃ δογματισμὸς στὴν ἐπιστήμη, τὴ θρησκεία, τὴ φιλοσοφία Παρ᾽ ὅλο ποὺ ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι συνήθως ἁπαλλαγμένος τοῦ δογµατι- σμοῦ καὶ ἡ σκέψη του κυριαρχεῖται ἀπὸ διάφορες μορφὲς ἀξιωματικῶν παραδο- χῶν, μὲ κανένα τρόπο δὲν δέχεται αὐτὴ τὴν ἀδυναμία του. "Αν κανεὶς χαρακτη- ριστεῖ ὡς δογµατικός, ἐξανίσταται καὶ προσπαθεῖ ἀκόμα καὶ μὲ ἐπιθετικότητα νὰ αποδείξει τὸ ἀντίθετο. Δυστυχῶς ὅμως ὁ σκεπτόμενος ἄνθρωπος σὲ ἐλάχι-. στες στιγμὲς κατορθώνει νὰ ἁπαλλαγεῖ ἀπὸ τὸ βάρος τῶν καθιερωµένων παρα- δοχῶν καὶ νὰ ἀναζητήσει κανούργιες θεωρήσεις τῶν πραγμάτων, δηλαδὴ νὰ µε- λετήσει ἀδέσμευτα τὸ παραδεχτὸ καὶ νὰ ἀμφισβητήσει τὸ ἀναλλοίωτο. Ὃ ἐλεύ- θερος στοχαστὴς πρέπει νὰ νικήσει τὴ δύναμη τῆς παράδοσης καὶ τὴν τυραννία τῶν ἴδιων τῶν παθῶν του. Συνήθως ἡ ἀνθρώπινη σκέψη κινεῖται µέσα στὰ στενὰ πλαίσια ὁρισμένων ἀρχῶν, τὶς ὁποῖες θεωρεῖ ὡς μὴ ἀμφισβητούμενες, γιατὶ ἐπιβάλλονται ἀπὸ τὸ κῦ- ρος θείας προέλευσης ἤ τῆς αὐθεντίας τοῦ μεγάλου στοχαστῆ. Οἱ ἐπιστημονικὲς παραδοχὲς ἀποτελοῦν ἀξιωματικὸ σύστημα, ὅταν ὑπόκεινται στὸν περιορισμὸ τῆς συμβατότητας μὲ τὶς ἀρχὲς μιᾶς λογικῆς, δηλαδὴ ὅταν μεταξὺ τῶν θεῶρου- μένων ἀρχῶν περιλαμβάνονται καὶ οἱ κανόνες τοῦ ἐπιλεγμένου λογικοῦ ὀργά- νου. Ἡ θεμελίωση μιᾶς λογικῆς ἔχει καὶ αὐτὴ ἀπὸ τὴν ἴδια τὴ φύση της χαρα- κτῆρα αξιωματικό, δηλαδὴ προὐποθέτει τὴν ἀπόλυτη παραδοχἡ ἀρχικῶν ἀλη- θειῶν καὶ κατασκευαστικῶν κανόνων. Οἱ µεγάλες κατακτήσεἰς τῶν ἐρευνητῶν τῆς λογικῆς καὶ ἰδίως ἡ δημιουργία λογικῶν ὀργάνων(ί) διαφορετικῶν ἀπὸ αὐτὸ τοῦ ᾿Αριστοτέλη ἀπελευθέρωσαν τὴν νόηση ἀπὸ τὰ δεσμὰ τῆς μοναδικότητας τῆς κλασσικῆς λογικῆς. Ὃ ἄνθρω- πος δὲν εἶναι ὑποχρεωμένος νὰ ὑποτάσσει τόσο τὴ βούλησή του ὅσο καὶ τὶς ἐ- νἐργειές του κάτω ἀπὸ ἕνα μοναδικὸ ἀξιωματικὸ σύστημα λογικῆς, γιατὶ ἔχει τὸ δικαίωμα ἐπιλογῆς καὶ ἀναζήτησης τοῦ λογικοῦ ὀργάνου μὲ βάση τὴν καλύτερη προσαρμογὴ στὶς ἑκάστοτε συνθῆκες. Ἔτσι μποροῦμε νὰ ποῦμε, πὼς ὁ ἄνθρω- πος δὲν εἶναι ὑποχρεωμένος ἀπὸ τὴ φύση του νὰ ὑπακούει σὲ ἀμετάβλητα ἀξιω- ματικὰ συστήματα. Συγκεκριμένα, ἐνῶ κάθε εἶδος λογικῆς εἶναι ἀξιωματικὸ σύστημα, ἡ δυνατότητα δημιουργίας πολλῶν λογικῶν ὀργάνων καὶ ἡ ἐλεύθερη ἐπιλογὴ ἀποδεσμεύουν τὴ νόηση ἀκόμα καὶ ἀπὸ τὴν μοναδικότητα τοῦ λογικοῦ ὀργάνου, δηλαδὴ ἡ ἀνθρώπινη σκέψη τὸν μόνο περιορισμὸ ποὺ μπορεῖ νὰ ἔχει εἰ- ναι ἡ ἀνάγκη νὰ χρησιμοποιήσει στὴν ἐξαγωγὴ συμπερασμάτων μιὰ λογική, ἡ ὁ- ποία δὲν εἶναι μοναδική. .. κ ω Γιὰ νὰ προχωρήσουμε στὴ μελέτη τῆς δογματικῆς σκέψης, εἴμαστε ὑποχρε- ὠμένοι νὰ καθορίσουμε, ὅσο εἶναι δυνατόν, εὐρύτερα ἀλλὰ καὶ συγκεκριµένα τὴν ἔννοια τοῦ δογματισμοῦ. Μποροῦμε νὰ ξεχωρίσουµε δύο βασικὰ στοιχεῖα του: α) Τὴν ἀπόλυτη παραδοχὴ ἑνὸς ἀξιωματικοῦ συστήµατος, ἡ ὁποία στηρίζε- ται σὲ αὐθεντία θεϊκὴ ἤ ἀνθρώπινη, δηλαδὴ τὰ ἀξιώματα εἶναι θεόπνευστα ἤ στοχασμοὶ ἀνυπέρβλητων διανοητῶν καὶ φιλοσόφων. " Ὁ κ. Λάμπρος Ντόκας εἶναι καθηγητὴς τῆς Μαθηματικῆς ᾽᾿Αναλύσεως στὸ Πανεπιστήµιο Πα- τρῶν. ᾿ (1) Δαυλός, 43, ᾿Ιούνιος [985: «Ἤ λογικὴ στὸν ὑπερβατικὸ χώρο».