ΑΙΜΙΛΙΟΣ ΜΠΟΥΡΑΤΙΝΟΣ Πρὸς μιὰ κοινωνία τοῦ ἀνθρωπίνου προσώπου («Ὅποιος ἀγνοεῖ τὰ τοῦ ἑαυτοῦ του, θὰ ἀγνοῆ τὰ τῶν ἄλλων. Καὶ ὅποιος ἀγνοεῖ τὰ τῶν ἄλλων, θὰ ἀγνοῆ ἐπίσης τὰ τῶν πολειτικῶν» (Πλάτων, Ἀλκιθιάδης Α, 133 Ε) ̓Απὸ τὴν Αναγέννηση καὶ ἐδῶ ὁ Δυτικὸς Πολιτισμὸς δὲν ἔχει σταματήσει νὰ ἀγωνίζεται γιὰ μιὰν ἐπιστροφὴ στὸν ἄνθρωπο. ̓Αρχικὰ ἡ προσπάθειά του (οὐμανισμός) ἐνέπνευσε μιὰν εὐγενῆ αὐτοπεποίθηση. Εἶχε διαδοθῆ ἡ θεθαιότητα, πώς, ἄν ἡ ἀνθρωπότητα ἤθελε νὰ ἀλλάξη καὶ νὰ ἀποκτήση μιὰ ζωὴ μὲ περισσότερο νόημα, θὰ ἔπρεπε πρῶτα νὰ «ἐξανθρωπίση» τὸν κόσμο στὴν ὑλικὴ καὶ τὴν πολιτιστική του διάσταση. Τὰ ἐντυπωσιακὰ ἐπιτεύγματα ἀπὸ τὸν 16ο αἰώνα καὶ ἐδῶ στὴ ἐπιστήμη, τὴν τέχνη, τὴν ἰατρική, τὴν φιλοσοφία, τὶς ἐπικοινωνίες, τὶς ἐπιχειρήσεις καὶ τὴν τεχνολογία εἶναι ὅλα προϊοντα αὐτῆς τῆς αἰσιόδοξης πρόσληψης. Ἢ λογικὰ δομημένη ἐξωτερικὴ ἀλλαγὴ θεωρήθηκε πὼς θὰ εἶχε εὐεργητικἡ ἐπίδραση στὸν πολιτιστικὸ περίγυρο -- καὶ ὄντως εἶχε. "Ηρθε ὅμως μιὰ στιγμὴ, ἐδῶ καὶ εἴκοσι χρόνια περίπου, κατὰ τὴν ὁποία ὅλη αὐτὴ ἡ αἰσιόδοξη πρόσληψη ἄρχισε νὰ ἐξαντλῆ τὶς δυνατότητές της. Τοῦτο εἶχε συνέπειες σὲ πολλοὺς καίριους τομεῖς: Ἡ ἐπιστήμη ἔπαυσε νὰ ὑπόσχεται τὸν παράδεισο’ ἡ πολιτικὴ ἔχασε τὴν ἑλκυστικότητά της’ ὁ ἄνθρωπος μὲ τὸν ἀποκλειστικὰ ὠφελιμιστικὸ προσανατολισμὸ σταμάτησε νὰ κοινωνῇ μὲ τὸν συνάνθρωπο! καὶ ἡ ἀπόκτηση συνεχῶς περισσότερων δικαιωμάτων, χωρὶς νὰ συνοδεύωνται αὐτὰ ἀπὸ ἀντίστοιχες ὑποχρεώσεις, ἐξέθρεψε ἕνα ἀρνητικὸ κοινωνικὸ ἦθος, μὲ κύρια χαρακτηριστικὰ τὴν αὐταπάτη, τὴν ἄγνοια, τὴν ἀδεξιότητα, τὶς μὴ ρεαλιστικὲς προσδοκίες καὶ τὴν ἀποσύνθεση. ̓Αρχικὰ ἡ ἀπρόσμενη αὐτὴ ἐξέλιξη ἀπογοήτευσε βαθειὰ τὸν κόσμο. Στοὺς νέους ἰδίως μεταδόθηκε ἕνα αἴσθημα ἀνημποριᾶς καὶ ψυχολογικῆς παγίδευσης. Τὸ παλαιότερο φιλελεύθερο ἤ σοσιαλιστικὸ ἀναπτυξιακὸ ἦθος ἀπορρίφθηκε ἀπὸ αὐτούς, καθὼς προσπαθοῦσαν νὰ ἀναζητήσουν τὴν ἔμπνευση σὲ ἄλλα πρότυπα, πνευματικῆς ἐμθέλειας αὐτὴν τὴ φορά, ποὺ τοὺς φαίνονταν πιὸ σχετικὰ μὲ τὴν ἀνθρώπινή τους ὑπόσταση. Οἱ νέοι αὐτοὶ πίστεψαν, πὼς ὁ ἄνθρωπος δὲν ἀλλάζει μεταμορφώνοντας τὸ ἀντικειμενικό του περιθάλλον, ἀλλὰ τὸ ἀντικειμενικὸ περιθάλλον ἀλλάζει, ὅταν ὁ ἴδιος μεταμορφώνεται. Πρὸς μιὰ νέα ἑρμηνεία τοῦ οὑμανισμοῦ "Ηρθε ἡ στιγμὴ γιὰ μιὰ δεύτερη ἐπανεκτίμηση τοῦ οὐμανιστικοῦ ἰδεώδους. Στὰ εἴκοσι χρόνια ποὺ πέρασαν ἀπὸ τὴν πρώτη ἐπανεκτίμηση, ἐπισημάνθηκαν σ’ αὐτὴν ὡρισμένες ἀδυναμίες καὶ ἀνισορροπίες: 'Η διαισθητικἠ σύλληψη τῶν πραγμάτων θεωρεῖται πιὰ αὐταπάτη, ὅταν δὲν ἑδράζεται σὲ ἀντικειμενικὰ δεδομένα’ ἡ πνευματικότητα, προσλαμθανόμενη ξέχωρα ἀπὸ ἤ ἀντίθετα πρὸς τὴν ὑλικότητα, θεωρεῖται πὼς ἐκτρέφει ἀδιαφορία ἀπέναντι στὴν συνολικὴ μοῖρα τοῦ ἀνθρώπου: καὶ ἡ πίστη στὴν ἀναγκαιότητα τῆς ἀλλαγῆς τοῦ ἑαυτοῦ θεωρεῖται παραπλανητική, χωρὶς γνώση ὅλων τῶν καθορισμῶν του, τῶν αἰτίων καὶ τῆς δύναμης ποὺ διαμορφώνει τὰ αἴτια αὐτά. ̓Αλλὰ ἡ ἀνάγκη γιὰ μιὰ δεύτερη ἐπανεκτίμηση τοῦ οὐμανισμοῦ στηρίζεται 1 τὸ ἴδιο -̓ ἄν ὄχι περισσότερο -- στὰ πρῶτα σκιρτήματα μιᾶς θετικῆς, πιὸ εὐαίσθητης καὶ πιὸ ἕλληνικῆς οὑμανιστικῆς πρόσληψης. Τὰ πρῶτα αὐτὰ σκιρτήματα μποροῦν νὰ ὀυνοψισθοῦν ὡς ἑξῆς: Τὸ οὐσιαστικὸ μέρος τοῦ εἶναι μας δὲν ἔχει καμμία σχέση μὲ τὴν γενικότητα «ἄνθρωπος», τὴν ὁποία δουλεύουν ἡ κοινωνιολογία, ἡ φιλοσοφία ἤ ἡ ἀνθρωπολογία, ἡ πολιτικὴ οἰκονομία καὶ οἱ ἄλλες ἐπιστῆμες. Οὔτε ἔχει σχέση μὲ τὸ ἀντίθετό της, δηλαδὴ τὴν πλήρως ἀντικειμενικοποιημένη αἴσθηση τῆς ὕπαρξης, ποὺ μᾶς κάνει νὰ μεριμνοῦμε μονάχα γιὰ τὸν ἑαυτό μας. Τὸ οὐσιαστικὸ μέρος τοῦ εἶναι μας βρίσκεται ἀποκλειστικὰ στὴν προσωτική μας διάσταση -- δηλαδὴ στὴν ἐσωτερική μας ἐπιταγὴ γιὰ μεταμόρφωση τῆς μοναδικότητας τοῦ ἀτόμου μας σὲ μιὰν αἴσθηση ἑνότητας μὲ τὸ σύμπαν μέσω τοῦ ἀτόμου αὐτοῦ. Εἶναι ἡ παραπάνω ἑνοποιητικὴ ἐπιταγὴ τῆς ἰδιαιτερότητάς μας, ποὺ ζωντανεύει τὴν ἐξωτερικὴ πραγματικότητα μέσα μας’ εἶναι ἡ παραπάνω ἑνοποιητικὴ ἐπιταγὴ τῆς ἴδιαιτερότητάς μας, ποὺ μᾶς ἐπιτρέπει νὰ γνωρίσωμμε καὶ νὰ ἀγγίξωμε σὲ βάθος τὸν κόσμο’ καὶ εἷναι ἡ παραπάνω ἑνοποιητικὴ ἐπιταγὴ τῆς ἰδιαιτερότητάς μας, ποὺ πρέπει νὰ μάθωμε πά-