ΑΙΜΙΛΙΟΣ ΜΠΟΥΡΑΤΙΝΟΣ Πρὸς μιὰ κοινωνία τοῦ ἀνθρωπίνου προσώπου («Ὅποιος ἀγνοεῖ τὰ τοῦ ἑαυτοῦ του, θὰ ἀγνοῆ τὰ τῶν ἄλλων. Καὶ ὅποιος ἀγνοεῖ τὰ τῶν ἄλλων, θὰ ἀγνοῆ ἐπίσης τὰ τῶν πολειτικῶν» (Πλάτων, Ἀλκιθιάδης Α, 133 Ε) ᾿Απὸ τὴν Αναγέννηση καὶ ἐδῶ ὁ Δυτικὸς Πολιτισμὸς δὲν ἔχει σταματήσει νὰ ἀγωνίζε- ται γιὰ μιὰν ἐπιστροφὴ στὸν ἄνθρωπο. ᾿Αρχικὰ ἡ προσπάθειά του (οὐμανισμός) ἐνέπνευ- σε μιὰν εὐγενῆ αὐτοπεποίθηση. Εἶχε διαδοθῆ ἡ θεθαιότητα, πώς, ἄν ἡ ἀνθρωπότητα ἤθε- λε νὰ ἀλλάξη καὶ νὰ ἀποκτήση μιὰ ζωὴ μὲ περισσότερο νόημα, θὰ ἔπρεπε πρῶτα νὰ «ἐ- ξανθρωπίση» τὸν κόσμο στὴν ὑλικὴ καὶ τὴν πολιτιστική του διάσταση. Τὰ ἐντυπωσιακὰ ἐ- πιτεύγµατα ἀπὸ τὸν 16ο αἰώνα καὶ ἐδῶ στὴ ἐπιστήμη, τὴν τέχνη, τὴν ἰατρική, τὴν φιλοσο- φία, τὶς ἐπικοινωνίες, τὶς ἐπιχειρήσεις καὶ τὴν τεχνολογία εἶναι ὅλα προϊοντα αὐτῆς τῆς αἰ- σιόδοξης πρόσληψης. Ἢ λογικὰ δομημένη ἐξωτερικὴ ἀλλαγὴ θεωρήθηκε πὼς θὰ εἶχε εὐ- εργητικἡ ἐπίδραση στὸν πολιτιστικὸ περίγυρο -- καὶ ὄντως εἶχε. "Ηρθε ὅμως μιὰ στιγμὴ, ἐδῶ καὶ εἴκοσι χρόνια περίπου, κατὰ τὴν ὁποία ὅλη αὐτὴ ἡ αἰ- σιόδοξη πρόσληψη ἄρχισε νὰ ἐξαντλῆ τὶς δυνατότητές της. Τοῦτο εἶχε συνέπειες σὲ πολ- λοὺς καίριους τομεῖς: Ἡ ἐπιστήμη ἔπαυσε νὰ ὑπόσχεται τὸν παράδεισο’ ἡ πολιτικὴ ἔχασε τὴν ἑλκυστικότητά της’ ὁ ἄνθρωπος μὲ τὸν ἀποκλειστικὰ ὠφελιμιστικὸ προσανατολισμὸ σταμάτησε νὰ κοινωνῇ μὲ τὸν συνάνθρωπο! καὶ ἡ ἀπόκτηση συνεχῶς περισσότερων δι- καιωµάτων, χωρὶς νὰ συνοδεύωνται αὐτὰ ἀπὸ ἀντίστοιχες ὑποχρεώσεις, ἐξέθρεψε ἕνα ἀρ- νητικὸ κοινωνικὸ ἦθος, μὲ κύρια χαρακτηριστικὰ τὴν αὐταπάτη, τὴν ἄγνοια, τὴν ἀδεξιότη- τα, τὶς μὴ ρεαλιστικὲς προσδοκίες καὶ τὴν ἀποσύνθεση. ᾿Αρχικὰ ἡ ἀπρόσμενη αὐτὴ ἐξέλιξη ἀπογοήτευσε βαθειὰ τὸν κόσµο. Στοὺς νέους ἰδίως μεταδόθηκε ἕνα αἴσθημα ἀνημποριᾶς καὶ ψυχολογικῆς παγίδευσης. Τὸ παλαιότερο φιλε- λεύθερο ἤ σοσιαλιστικὸ ἀναπτυξιακὸ ἦθος ἀπορρίφθηκε ἀπὸ αὐτούς, καθὼς προσπα- θοῦσαν νὰ ἀναζητήσουν τὴν ἔμπνευση σὲ ἄλλα πρότυπα, πνευματικῆς ἐμθέλειας αὐτὴν τὴ φορά, ποὺ τοὺς φαίνονταν πιὸ σχετικὰ μὲ τὴν ἀνθρώπινή τους ὑπόσταση. Οἱ νέοι αὐ- τοὶ πίστεψαν, πὼς ὁ ἄνθρωπος δὲν ἀλλάζει μεταμορφώνοντας τὸ ἀντικειμενικό του περι- θάλλον, ἀλλὰ τὸ ἀντικειμενικὸ περιθάλλον ἀλλάζει, ὅταν ὁ ἴδιος μεταμορφώνεται. Πρὸς μιὰ νέα ἑρμηνεία τοῦ οὑμανισμοῦ "Ηρθε ἡ στιγμὴ γιὰ μιὰ δεύτερη ἐπανεκτίμηση τοῦ οὐμανιστικοῦ ἰδεώδους. Στὰ εἴκοσι χρόνια ποὺ πέρασαν ἀπὸ τὴν πρώτη ἐπανεκτίμηση, ἐπισημάνθηκαν σ’ αὐτὴν ὡρισμένες ἀδυναμίες καὶ ἀνισορροπίες: 'Η διαισθητικἠ σύλληψη τῶν πραγμάτων θεωρεῖται πιὰ αὐ- ταπάτη, ὅταν δὲν ἑδράζεται σὲ ἀντικειμενικὰ δεδοµένα’ ἡ πνευματικότητα, προσλαμθανό- µενη ξέχωρα ἀπὸ ἤ ἀντίθετα πρὸς τὴν ὑλικότητα, θεωρεῖται πὼς ἐκτρέφει ἀδιαφορία ἀπέ- ναντι στὴν συνολικὴ μοῖρα τοῦ ἀνθρώπου: καὶ ἡ πίστη στὴν ἀναγκαιότητα τῆς ἀλλαγῆς τοῦ ἑαυτοῦ θεωρεῖται παραπλανητική, χωρὶς γνώση ὅλων τῶν καθορισμῶν του, τῶν αἰ- τίων καὶ τῆς δύναμης ποὺ διαμορφώνει τὰ αἴτια αὐτά. ᾿Αλλὰ ἡ ἀνάγκη γιὰ μιὰ δεύτερη ἐπανεκτίμηση τοῦ οὐμανισμοῦ στηρίζεται 1 τὸ ἴδιο -- ᾿ ἄν ὄχι περισσότερο -- στὰ πρῶτα σκιρτήματα μιᾶς θετικῆς, πιὸ εὐαίσθητης καὶ πιὸ ἕλλη- νικῆς οὑμανιστικῆς πρόσληψης. Τὰ πρῶτα αὐτὰ σκιρτήµατα μποροῦν νὰ ὀυνοψισθοῦν ὡς ἑξῆς: Τὸ οὐσιαστικὸ µέρος τοῦ εἶναι µας δὲν ἔχει καμμία σχέση μὲ τὴν γενικότητα «ἄνθρω- πος», τὴν ὁποία δουλεύουν ἡ κοινωνιολογία, ἡ φιλοσοφία ἤ ἡ ἀνθρωπολογία, ἡ πολιτικὴ οἰκονομία καὶ οἱ ἄλλες ἐπιστῆμες. Οὔτε ἔχει σχέση μὲ τὸ ἀντίθετό της, δηλαδὴ τὴν πλήρως ἀντικειμενικοποιημένη αἴσθηση τῆς ὕπαρξης, ποὺ μᾶς κάνει νὰ μεριμνοῦμε μονάχα γιὰ τὸν ἑαυτό µας. Τὸ οὐσιαστικὸ µέρος τοῦ εἶναι µας βρίσκεται ἀποκλειστικὰ στὴν προσωτι- κή µας διάσταση -- δηλαδὴ στὴν ἐσωτερική µας ἐπιταγὴ γιὰ μεταμόρφωση τῆς µοναδικό- τητας τοῦ ἀτόμου µας σὲ μιὰν αἴσθηση ἑνότητας μὲ τὸ σύμπαν µέσω τοῦ ἀτόμου αὐτοῦ. Εἶναι ἡ παραπάνω ἑνοποιητικὴ ἐπιταγὴ τῆς ἰδιαιτερότητάς µας, ποὺ ζωντανεύει τὴν ἐξω- τερικὴ πραγματικότητα µέσα μας’ εἶναι ἡ παραπάνω ἑνοποιητικὴ ἐπιταγὴ τῆς ἴδιαιτερό- τητάς µας, ποὺ μᾶς ἐπιτρέπει νὰ γνωρίσωμµε καὶ νὰ ἀγγίξωμε σὲ βάθος τὸν κόσµο’ καὶ εἷ- ναι ἡ παραπάνω ἑνοποιητικὴ ἐπιταγὴ τῆς ἰδιαιτερότητάς µας, ποὺ πρέπει νὰ µάθωμε πά-