ΓΙΑ ΜΙΑ ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑΣ Χάριν τοῦ διαλόγου δημοσιεύουμε τρεῖς ἐπιστολές, τοῦ ραββίνου τῆς ἰσραηλιτικῆς κοινότητας ̓Αθηνῶν κ. Ἠλία Σαμπετάι, τοῦ κ. Γιάννη Ζωγράφου καὶ τοῦ κ. Ἠλία Π. Γαζῆ, σχετικὲς μὲ τὸ σημείωμα τοῦ κ. Γ. Δέπου ὑπὸ τὸν τίτλο «Γιὰ μιὰ θεωρία τῆς Ἑλληνικότητας», ποὺ δημοσιεύθηκε στὸ τεῦχος 37 (Νοέμβριος 1985), σελ. 2470 τοῦ «4αυλοῦ», μαζὶ μὲ τὶς ἀντίστοιχες ἀπαντήσεις τοῦ συντάκτη τοῦ σημειώματος. Εἶναι αὐτονόητο, ὅτι οἱ ἀπόψεις τῶν συμμετεχόντων στὴ συζήτηση δὲν ἐκφράζουν κατ ̓ ἀνάγκην τὶς ἀντιλήψεις τοῦ περιοδικοῦ ἐπὶ τοῦ προκειμένου σημαντικοῦ ζητήματος. Ἢ ἐπιστολὴ τοῦ ραββίνου κ. Ἠλία Σαμπετάι Κύριε διευθυντά, Στὸ σχόλιο τοῦ συνεργάτη σας κ. Γ. Δέπου, μὲ τὸν παραπάνω τίτλο, ἀναφέρονται μεταξὺ ἄλλων οἱ διαφορὲς τοῦ Ἑλληνικοῦ καὶ τοῦ Ἰουδαϊκοῦ πνεύματος. Οἱ ἀπόψεις αὐτὲς εἶναι φυσικὰ ἀπόλυτα σεβαστές. Αφοροῦν τὸν χῶρο τῶν ἰδεῶν, ὅπου ἡ διαφορὰ ἀπόψεων εἶναι ἐποικοδομητική. Αὐτὴ εἶναι, ἐξάλλου, ἡ ὀμορφιὰ τοῦ σύγχρονου πολυφωνικοῦ πολιτισμοῦ μας. Διότι κανένας πολιτισμὸς δὲν ἀναπτύχθηκε ἀπόλυτα αὐτοδύναμα, χωρὶς ἄμεση ἤ ἔμμεση ἐξωτερικὴ ἐπίδραση. Σὲ ἕνα σημεῖο ὅμως θὰ ἤθελα νὰ διαφωνήσω, στὴ χρησιμοποίηση κάποιων χαρακτηρισμῶν ποὺ μποροῦν νὰ θεωρηθοῦν καὶ ὡς ἀνεπίτρεπτοι. ̓Αναφέρει τὸ σχόλιο γιὰ «παραφυάδες τοῦ ἀνθελληνικοῦ πνεύματος τοῦ Ἰουδαϊῖσμοῦ» καὶ ὅτι ὁ Ἰουδαϊσμὸς συνιστᾶ ὅ,τι «ἐχθρικώτερο» γιὰ τὴν Ἕλληνικότητα. Τὸ ὀρθὸ εἶναι ὅτι Ἑλληνικότητα καὶ Ἰουδαϊῖσμὸς ἀντιπροσωπεύουν (κατὰ τὴν ἄποψη τοῦ συνεργάτη σας) δύο διαφορετικὲς κοσμοθεωρίες ἤ φιλοσοφίες. ̓Αλλοίμονο ἄν ἀποκαλέσουμε ἀνθελληνικὴ κάθε θεωρία ποὺ δὲν ἐναρμονίζεται μὲ τὴν ὅποια περὶ Ἑλληνικότητας ἀντίληψη ἤ ὡς ἀντι - Ἰουδαϊκὴ κάθε θεωρία ποὺ δὲν ἐναρμονίζεται μὲ τὴν κοσμοθεωρία τῶν ἙἛβραίων. Σὲ μᾶς, τοὺς ἐλεύθερα σκεπτόμενους ἀνθρώπους, ἐναπόκειται νὰ κρίνουμε. Αὐτὴ εἶναι μιὰ ἀτέρμονη διαδικασία: ἀπὸ τὴ μελέτη τῶν ἀντιθέσεων φθάνουμε, τελικά, στὴν σύνθεση καὶ τὴν ἐναρμόνιση. Στὸ σχόλιο ὅμως διακρίνουμε καὶ μιὰν ἀντίφαση. Ἐνῷ ἀναγνωρίζεται ὅτι δὲν ὑπάρχει ἡ -- διακηρυσσόμενη ἀπὸ τοὺς ἀντισημίτες -- «ἱστορικὴ συνωμοσία... ἀπὸ μέρους μυστηριωδῶν ̓Ιουδαϊκῶν συμβουλίων» κλπ., ἀναφέρεται σὲ «παραφυάδες τοῦ ἀνθελληνικοῦ πνεύματος τοῦ ̓Ιουδαϊσμοῦ». Θεωρῶ αὑτονόητο ὅτι κάθε κοινῶνικὸ ἤ φιλοσοφικὸ κίνημα ἤ κοσμοθεῶρία (π.χ. «ὑπαρξισμός», «μαρξισμός») κρίνεται αὐτόνομα στὸ σύνολό του ἤ στὶς ἐπὶ μέρους ἀρχές του, ἄσχετα μὲ τὴν προέλευση τῶν διαφόρων στοιχείων ποὺ τὸ συνθέτουν. Θὰ παρακαλοῦσα γιὰ τὴ δημοσίευση μέσα στὸ πνεῦμα ἑνὸς ἐπιστημονικοῦ διαλό̓ . γου. Ραββῖνος Ηλίας Σαμπετάϊ Ἐρυσίχθονος 23, 118 51 ̓Αθήνα Ἢ ἀπάντηση τοῦ κ. Γιώργου Δέπου Εἶμαι ὑποχρεωμένος ἀπ ̓ τὴν ἀρχὴ νὰ σημειώσω τὴ μετριοπάθεια τοῦ γράμματος τοῦ ραββίνου κ. Ἠλία Σαμπετάϊ. Ταυτόχρονα ὅτι κι αὐτός, ἐπιζητώντας τὴ συζήτηση, παρουσιάζεται σὰν νὰ διακατέχεται ἀπὸ τὸ πνεῦμα τῆς Ἑλληνικότητας. Τῆς ὁποίας κεντρικὸ στοιχεῖο εἶναι ἀκριβῶς ἡ συζήτηση --- δηλαδὴ ὁ λογικὰ διαρρυθμισμένος διάλογος, ἡ ἑλληνικὴ διαλεχτική. Μιὰ συζήτηση, ποὺ τὴν θέλει «μὲ ἐπιστημονικὸ πνεῦμα». (Οἱ ἀρχαῖοι τὄλεγαν φιλοσοφικό, πράγμα ποὺ κάνει τὸ ἴδιο). Κατὰ συνέπεια δὲν ἔχω σὲ τίποτα τὸ μορφολογικὸ ν ̓ ἀντιτεθῶ μὲ τὸν ἀξιότιμο ραββῖνο. Ἐκτὸς ἀπ ̓ τὴν οὐσία. Ἔτσι δὲν θὰ συμφωνήσω πρὸς τὴν παρατήρησή του, πὼς «ἀπ ̓ τὴ μελέτη τῶν ἀντιθέσεων, τῶν κοσμοθεωριῶν,