ΛΑΜΠΡΟΣ ΝΤΟΚΑΣ Ἢ μάζα καὶ τὸ ἄτομο Εἶναι ἔκδηλο πὼς σὲ κάθε δραστηριότητα, ἐπιστημονικὴ ἤ τεχνική, πολιτικὴ ἤ κοινωνική, καὶ γενικότερα σὲ κάθε ἀνθρώπινη ἐνέργεια, ἡ συμμετοχὴ γίνεται ὅλο καὶ περισσότερο μαζική. Ἣ μάζα ἀπαιτεῖ νὰ συμμετέχει σὲ κάθε ἐκδήλωση καὶ νὰ ἀπολαμβάνει τὸ σύνολο τῶν ἀγαθῶν, χωρὶς νὰ ἀναγνωρίζει ἔεχωριστὰ δικαιώματα γιὰ τὸ ἄτομο. Τὸ ἄτομο εἶναι ὁ ἐχθρός της, ποὺ τὴν καταπιέζει καὶ ἐμποδίζει τὴν κυριαρχία της. Εἶναι ὁ ἀκόμα βέβαιο, πὼς ἡ τεχνολογικὴ ὑπερα(νάπτυξη ἔδωδε τὴ δυνατότητα γιὰ μιὰ εὐκολότερη ἐνεργητικὴ εὐαισθητοποίηση τοῦ πλήθους, ποὺ ἀποδεσμεύει τεράστιες κοινωνικὲς δυνάμεις ἱκανὲς νὰ συντρίΨουν ὄχι μόνον τὴν ἠθικὴ ἤ κοινωνικὴ τάξη, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ τὴ λογική. Ἢ μάζα κινεῖται τόσο εὐθύγραμμα, ὥστε πολλὲς φορὲς νὰ παρασύρεται σὲ μιὰ ἀλόγιστη πορεία. Ἢ καθολικὴ συμμετοχὴ καὶ ἡ εὔκολη κινητοποίηση τῆς μάζας προκαλοῦν προβλήματα, ποὺ ἀναφέρονται ἰδίως στὴν ὀργάνωση τοῦ κοινωνικοῦ συνόλου καὶ τὴν ἀνάπτυξη τοῦ πολιτισμοῦ. "Αν δεχθοῦμε πὼς ὁ βασικὸς συντελεστὴς τοῦ πολιτισμοῦ εἶναι τὸ πνευματικὸ καὶ ὑλικὸ προϊὸν τοῦ ἀνθρώπου, τότε ποιὰ εἶναι ἡ συμμετοχὴ στὴ διαδικασία τῆς παραγωγῆς τοῦ ἀτόμου καὶ ποιὰ τῆς μάζας; Ἢ μάζα καὶ τὸ ἄτομο συμπορεύονται σὲ μιὰ κοινὴ προσπάθεια ἤ συγκρούονται; Ποιὰ εἶναι τὰ σημεῖα συγκρούσεως καὶ ποιοὶ οἱ λόγοι; Εἶναι δυνατὴ μιὰ συμφωνία γιὰ χάρη τοῦ ἀποτελέσματος, ποὺ εὐεργετεῖ συγχρόνως τὸ ἄτομο καὶ τὸ σύνολο; Μποροῦν νὰ ἱκανοποιηθοῦν οἱ ἀπαιτήσεις τῆς μάζας χωρὶς τὴ συντριβή τῆς ἀτομικῆς πρωτοβουλίας καὶ ἀνεξαρτησίας; Πολλὰ εἶναι τὰ ἐρωτήματα αὐτοῦ τοῦ εἴδους καὶ δὲν ὑπάρχουν ἀπαντήσεις ποὺ ἔχουν τὸ κύρος ἀποδείξεως. Μποροῦμε ὅμως νὰ ἀναλύσουμε ἀποτελέσματα καταστάσεων ποὺ προκύπτουν ἐκ τοῦ ἀνταγωνισμοῦ ἀτόμου - συνόλου ἤ τῆς ἐπιβολῆς τοῦ ἑνὸς ἐκ τῶν δύο, ὥστε νὰ δοθοῦν ἐρεθισμοί, γιὰ νὰ σκεφτοῦμε τὸ καθολικὸ πρόβλημα τοῦ σύγχρονου πολιτισμοῦ. Προτοῦ ὅμως προχωρήσουμε σ ̓ αὐτὴ τὴν ἀνάλυση, εἴμαστε ὑποχρεωμένοι νὰ καθορίσουμε τὶς ἔννοιες ἀτόμου καὶ μάζας, ὥστε νὰ μελετήσουμε καλύτερα καὶ αὐστηρότερα τὶς σχέσεις τους, οἱ ὁποῖες ὁδηγοῦν στὰ πραγματικὰ προβλήματα τῶν προηγουμένων ἐρωτημάτων. Ὃ εὐκολότερος τρόπος γιὰ νὰ καθορίσουμε τὴν ἔννοια τῆς ἀνθρώπινης μάζας εἶναι νὰ περιγράψουμε βασικὲς ἰδιότητες, οἱ ὁποῖες τὴν χαρακτηρίζουν. 1) Ἡ μάζα εἶναι ἡ συντριπτικὴ πλειοψηφία τοῦ κοινωνικοῦ συνόλου, ἐνῶ ἀντίθετα αὐτοὶ ποὺ ἀποτελοῦν τὶς ἐλεύθερες προσωπικότητες εἶναι πάντοτε μικρὲς μειοψηφίες χωρὶς ἔντονα κοινὰ χαρακτηριστικά. 2) Τὰ στοιχεῖα τῆς μάζας εἶναι ἄνθρωποι ποὺ σκέπτονται κοινότοπα, χωρὶς φαντασία καὶ δὲν θέλουν μὲ κανένα τρόπο νὰ ξεφύγουν ἀπὸ τὸ συνηθισμένο, ὥστε νὰ ξεχωρίζουν. Θὰ ἦταν ἄδικο νὰ δεχθοῦμε πὼς στὴ μάζα δὲν ὑπάρχουν ἄτομα μὲ ἱκανότητες, ἀλλὰ δυστυχῶς εἶναι εὐνουχισμένα ἀπὸ τὴν καταπίεση τοῦ