ΛΑΜΠΡΟΣ ΝΤΟΚΑΣ Ἢ μάζα καὶ τὸ ἄτομο Εἶναι ἔκδηλο πὼς σὲ κάθε δραστηριότητα, ἐπιστημονικὴ ἤ τεχνική, πολιτι- κὴ ἤ κοινωνική, καὶ γενικότερα σὲ κάθε ἀνθρώπινη ἐνέργεια, ἡ συμμετοχὴ γίνε- ται ὅλο καὶ περισσότερο μαζική. Ἣ μάζα ἀπαιτεῖ νὰ συμμετέχει σὲ κάθε ἐκδή- λωση καὶ νὰ ἀπολαμβάνει τὸ σύνολο τῶν ἀγαθῶν, χωρὶς νὰ ἀναγνωρίζει ἔεχωρι- στὰ δικαιώµατα γιὰ τὸ ἄτομο. Τὸ ἄτομο εἶναι ὁ ἐχθρός της, ποὺ τὴν καταπιέζει καὶ ἐμποδίζει τὴν κυριαρχία της. Εἶναι ὁ ἀκόμα βέβαιο, πὼς ἡ τεχνολογικὴ ὑπερα- (νάπτυξη ἔδωδε τὴ δυνατότητα γιὰ μιὰ εὐκολότερη ἐνεργητικὴ εὐαισθητοποίηση τοῦ πλήθους, ποὺ ἀποδεσμεύει τεράστιες κοινωνικὲς δυνάμεις ἱκανὲς νὰ συντρί- Ψουν ὄχι µόνον τὴν ἠθικὴ ἤ κοινωνικὴ τάξη, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ τὴ λογική. Ἢ μάζα κινεῖται τόσο εὐθύγραμμα, ὥστε πολλὲς φορὲς νὰ παρασύρεται σὲ μιὰ ἀλόγιστη πορεία. Ἢ καθολικὴ συμμετοχὴ καὶ ἡ εὔκολη κινητοποίηση τῆς µάζας προκαλοῦν προβλήματα, ποὺ ἀναφέρονται ἰδίως στὴν ὀργάνωση τοῦ κοινωνικοῦ συνόλου καὶ τὴν ἀνάπτυξη τοῦ πολιτισμοῦ. "Αν δεχθοῦμε πὼς ὁ βασικὸς συντελεστὴς τοῦ πολιτισμοῦ εἶναι τὸ πνευματικὸ καὶ ὑλικὸ προϊὸν τοῦ ἀνθρώπου, τότε ποιὰ εἶναι ἡ συμμετοχὴ στὴ διαδικασία τῆς παραγωγῆς τοῦ ἀτόμου καὶ ποιὰ τῆς µά- ζας; Ἢ μάζα καὶ τὸ ἄτομο συμπορεύονται σὲ μιὰ κοινὴ προσπάθεια ἤ συγκρού- ονται; Ποιὰ εἶναι τὰ σημεῖα συγκρούσεως καὶ ποιοὶ οἱ λόγοι; Εἶναι δυνατὴ μιὰ συμφωνία γιὰ χάρη τοῦ ἀποτελέσματος, ποὺ εὐεργετεῖ συγχρόνως τὸ ἄτομο καὶ τὸ σύνολο; Μποροῦν νὰ ἱκανοποιηθοῦν οἱ ἀπαιτήσεις τῆς μάζας χωρὶς τὴ συν- τριβή τῆς ἀτομικῆς πρωτοβουλίας καὶ ἀνεξαρτησίας; Πολλὰ εἶναι τὰ ἐρωτήματα αὐτοῦ τοῦ εἴδους καὶ δὲν ὑπάρχουν ἀπαντήσεις ποὺ ἔχουν τὸ κύρος ἀποδείξεως. Μποροῦμε ὅμως νὰ ἀναλύσουμε ἀποτελέσμα- τα καταστάσεων ποὺ προκύπτουν ἐκ τοῦ ἀνταγωνισμοῦ ἀτόμου - συνόλου ἤ τῆς ἐπιβολῆς τοῦ ἑνὸς ἐκ τῶν δύο, ὥστε νὰ δοθοῦν ἐρεθισμοί, γιὰ νὰ σκεφτοῦμε τὸ καθολικὸ πρόβλημα τοῦ σύγχρονου πολιτισμοῦ. Προτοῦ ὅμως προχωρήσουμε σ᾽ αὐτὴ τὴν ἀνάλυση, εἴμαστε ὑποχρεωμένοι νὰ καθορίσουμε τὶς ἔννοιες ἀτόμου καὶ μάζας, ὥστε νὰ μελετήσουμε καλύτερα καὶ αὐστηρότερα τὶς σχέσεις τους, οἱ ὁποῖες ὁδηγοῦν στὰ πραγματικὰ προβλήματα τῶν προηγουμένων ἐρωτημά- των. Ὃ εὐκολότερος τρόπος γιὰ νὰ καθορίσουμε τὴν ἔννοια τῆς ἀνθρώπινης µά- ζας εἶναι νὰ περιγράψουμε βασικὲς ἰδιότητες, οἱ ὁποῖες τὴν χαρακτηρίζουν. 1) Ἡ μάζα εἶναι ἡ συντριπτικὴ πλειοψηφία τοῦ κοινωνικοῦ συνόλου, ἐνῶ ἀντίθετα αὐτοὶ ποὺ ἀποτελοῦν τὶς ἐλεύθερες προσωπικότητες εἶναι πάντοτε µι- κρὲς µειοψηφίες χωρὶς ἔντονα κοινὰ χαρακτηριστικά. 2) Τὰ στοιχεῖα τῆς µάζας εἶναι ἄνθρωποι ποὺ σκέπτονται κοινότοπα, χωρὶς φαντασία καὶ δὲν θέλουν μὲ κανένα τρόπο νὰ ξεφύγουν ἀπὸ τὸ συνηθισμένο, ὥ- στε νὰ ξεχωρίζουν. Θὰ ἦταν ἄδικο νὰ δεχθοῦμε πὼς στὴ μάζα δὲν ὑπάρχουν ἄ- τοµα μὲ ἱκανότητες, ἀλλὰ δυστυχῶς εἶναι εὐνουχισμένα ἀπὸ τὴν καταπίεση τοῦ