Υ ΗΚΙΝΗΣΙΣΤΩΝΙΔΕΩΝ 3 ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΑΛΕΒΙΤΣΗΣ, Φιλοσοφία καὶ Θρησκεία (ἔκδοση τοῦ Ἱδρύματος «Γουλανδρῆ - Χόρν», ᾿Αθήνα 1985). Ἕνα ἵδρυμα, πέντε δμιλίες μὲ γενικὸ τίτλο «Φιλοσοφία καὶ Θρησκεία» καὶ ἕνας ὁμι- λητής, ὃ Χρῆστος Μαλεβίτσης, ἐμφανίζονται ἀπὸ κοινοῦ στὸ βιβλίο αὐτό, ποὺ μᾶς ἀπέ- στειλαν στὸ «Δ αυλό», σὰν ἕνα δεῖγμα τῆς δραστηριότητας τόσο τοῦ Ἱδρύματος, ὅσο καὶ τοῦ συγγραφέως, Θὰ περιγράψω συνοπτικὰ (ζήτημα χώρου) ἕνα µέρος τῶν ἐντυπώσεων ποὺ ἔλαβα ἐκ τῆς ἀναγνώσεως τοῦ βιβλίου, περιοριζόµενος στοὺς βασικοὺς ἄξονες, ποὺ ἐπ᾿ αὐτῶν περιεστράφη ἢ σκέψη τοῦ συγγραφέως. “Αλλωστε ὃ σκοπὸς αὐτῶν τῶν ὃμι- λιῶν καὶ δημοσιεύσεων εἶναι --- ὑποθέτω --- νὰ προκαλοῦν ἐρεθίσματα καὶ νὰ προάγουν τὴν µάθηση, στὴν ὁποία σκοπεύει τὸ ἵδρυμα Γουλανδρῆ - Χόρν, ὅπως λέγει. "Ας ξεκινή- σω, λοιπόν, μετὰ ἀπ᾿ αὐτὴν τὴν μικρὴ εἰσαγωγή, γιὰ νὰ ἐκφράσω τὶς ἀπορίες µου ἐπ᾽ αὐ- τῶν τῶν ὁμιλιῶν, ὥστε ἐξ αὐτῆς τῆς ἀντιμαχίας νὰ προκύψει, ἴσως, κάτι ὠφέλιμο γιὰ τὴν μάθηση. Ὃ συγγραφεὺς περιστρέφει τὶς ὁμιλίες του γύρω ἀπὸ τὸν ἄξονα πνεῦμα - λόγος. Τὸ πνεῦμα ἢ ὃ κόσμος τοῦ πνεύματος, κατὰ τὸν συγγραφέα, ἐκπροσωπεῖται ἀπὸ τὸ Ισραήλ, ὃ δὲ κόσμος τοῦ λόγου ἀπὸ τὴν Ἑλλάδα (σελ. 157 καὶ 179). Ο συγγραφεὺς μᾶς δυευκρινί- ζει στὴν πρώτη του ὁμιλία πῶς φανερώνεται αὐτὸ τὸ πνεῦμα καὶ ἀκόμα πῶς διὰ τῆς ὁδοῦ τῆς σκέψεως συλλαμβάνεται ὑπὸ τοῦ ἀνθρώπου, καὶ ὃ ἄνθρωπος ἀποκτᾶ συνείδηση αὖ- τοῦ. Τὸ πνεῦμα αὐτό, ὅπως τὸ ἐννοεῖ ὃ ὁμιλητῆς, κεῖται ἐντός(;) ἢ ἑκτός(;) τοῦ ἀνθρώπου] καὶ µόνον ὅταν ὁ ἄνθρωπος βρεθεῖ µέσα σ᾽ ἕνα χῶρο φορτισμένο ἀπὸ ἀρχέγονη συγκίνη- ση, εἶναι δυνατὸν νὰ τοῦ φανερωθεῖ, νὰ ἐπικοινωνήσει μ᾽ αὐτό, νὰ τὸ συλλάβει. Νὰ ἀπο- κτήσει δηλαδὴ συνείδηση αὐτοῦ. Τότε τὸ πνεῦμα λειτουργεῖ ἐντὸς τοῦ «θυμοῦ» καὶ η κα- τάσταση αὐτὴ δὲν εἶναι ψυχολογικὴ ἀλλὰ ὑπαρξιακή, δηλαδὴ ὀντολογικὴ τοῦ ἀνθρώπου. Ὃ συγγραφεὺς θεωρεῖ ὅτι ὃ ἄνθρωπος ἐκ κατασκευῆς εἶναι κατάλληλος, λόγῳ τοῦ «θυμοῦ», νὰ γίνει κάτω ἀπὸ δρισμένο συγκινησιακὸ κλῖμα δέκτης(;) τοῦ πνεύματος (τοῦ ἐντός; τοῦ ἐκτός;). Μὲ ἄλλα λόγια, μᾶς λέγει, ὅτι πρόκειται γιὰ μιὰ ὀντολογικῶς ἀρνητι- κὴ κατάσταση τοῦ «θυμοῦ», ποὺ δὲν εἶναι οὔτε εὐθυμία, οὔτε δυσθυμία, οὔτε ἀθυμία... Γι’ αὐτό, γιὰ νὰ τὴν ξεχωρίσει μὲ σαφήνεια ἀπὸ τὶς ψυχολογικὲς καταστάσεις, τὴν ὀνομάζει ἐνθυμία. "Ἔτσι ὃ συγγραφεὺς συμπεραίνει ὅτι «... ὅταν δὲν κατανοοῦμε ἢ νομίζομε ὅτι δὲν ἕ- χει νόημα μιὰ ρήση φιλοσοφικὴ ἢ θρησκευτικὴ ἢ ὁποιαδήποτε ἄλλη ποὺ ἀναφέρεται σὲ φα- νέρωση τοῦ πνεύματος, θὰ πρέπει πρῶτα νὰ ξέρομε πὼς δὲν ἔχομε προετοιμασθεῖ πρὸς τοῦ- το ἐνθυμικῶς». Πρὸς ἀποσαφήνιση δὲ τοῦ τὶ σημαίνει προετοιμασία, φέρει ἕνα παράδειγ- μα: «Υπήρξε, λέγει, ἕνας ἀρχαῖος ζωγράφος πολεμικῶν σκηνῶν. Τοποθετοῦσε τὰ ἔργα του στὴν ἀγορά, καλυμμένα μὲ πέπλα. Μαζευόταν περίεργος κόσμος. Ἔβαζε ἕνα σαλπιγ- κτὴ νὰ σαλπίσει ἐπίθεση. ᾿Εφούντωναν οἱ ἄνδρες ἀπὸ πολεμικὸ μένος. Καὶ τότε ὁ ζωγρά- φος ἔσυρε τὰ πέπλα, καὶ ἔβλεπε ὁ κόσμος, μέσα σὲ κατάλληλο Ψυχικό κλίμα, τὶς ζωγραφι- σμένες σκηνὲς μάχης, καὶ τὶς ἀπολάμβανε, καὶ τὶς ζοῦσε». 1. Δὲν μπόρεσα δυστυχῶς νὰ καταλάβω πῶς ἐννοεῖ τὸ «πνεῦμα» ὃ συγγραφεύς, οὔτε τὸν χῶρο ποὺ κατέχει ἐντὸς ἤ ἐκτὸς τοῦ ἀνθρώπου. Προχώρησα ὅμως λαμβάνοντας ὑπ᾽ ὄψιν µου καὶ τὶς δύο περιπτώσεις.