ΓΡΗΓ: ΦΙΛ. ΚΟΣΤΑΡΑΣ (τοῦ Πανεπιστηµίου ᾿Αθηνῶν) Τὸ ἄχθος τῆς ὑπάρξεως καὶ τὸ πάθος τῆς ζωῆς «Πῶς εἶναι ἡ ζωὴ τόσο ἀσήμαντη καὶ κενή!.. Ἐνταφιάζει κανεὶς τὸν "Ανθρωπο' τοῦ βάζει τὴν ταφόπετρα" τοῦ ρίχνει τρεῖς φτυαριὲς χῶμα... ποιός θὰ ἔχει τὴν τύχη νὰ εἶναι ὁ τελευταῖος ζωντανός; Ποιός θὰ ρίξει τὶς τελευταῖες τρεῖς φτυαριὲς γῆς στὸν τελευταῖο νεκρό,» Ζαῖρεν Κίρκεγκωρ! 1. Ἡ ἑτερονομία τοῦ Ανθρώπου Μὲ τὴν ἐξουσιαστικὴ δύναμη τῆς μάζας, μὲ τὸν μαζισμὸ ἀπειλεῖται νὰ ἀνακοπεῖ ὁ βαθμιαῖος ἐξανθρωπισμός, ἡ προοδευτικὴ ἀνθρωποποίηση µέσα στὴν Ἱστορία, ἡ καλ- λιέργεια τοῦ ἀνθρώπου καὶ ὁ ἐξευγενισμός του. Ὃ ὁποῖος ἐξαρτᾶται κυρίως ἀπὸ τὴν προ- σπάθεια κάθε νέας γενεᾶς νὰ ἐπιδρᾶ μὲ τὴν παιδεύουσα καὶ πολιτική της πράξη μέσῳ τοῦ ἑκάστοτε παρόντος ἐπάνω στὸ µέλλον, γιὰ ἕνα ἀνθρωπινώτερο μέλλον’ νὰ ὑπερβαίνει δηλ. τὶς ἐπιτευχθεῖσες ἐξελικτικὲς μορφὲς καὶ νὰ ἀνεβαίνει σὲ νέα, ὑψηλότερα πολιτιστι- κὰ ἐπίπεδα. ᾿ Φοβᾶται κανεὶς ὅτι ἡ διαδικασία πολτοποιήσεως τῆς ἰδέας τοῦ ᾿Ανθρώπου ὡς προ- σώπου ἔχει ἀρχίσει. Ὁ συγκεκριμένος ἄνθρωπος ἐξαφανίζεται μέσα στὴν ἀνθρωπότητα ὡς ἀφηρημένη ἔννοια: τὸ ἐλεύθερο καὶ ὑπεύθυνο ἄτομο ὡς «ἐγὼ» βυθίζεται μέσα στὴ δια- λεκτικὴ τῆς παγκόσμιας ἱστορίας καὶ δὲν εἶναι ὁρατὸ οὔτε μὲ τὰ πλέον ἰσχυρὰ μεγεθυντι- κὰ ὄργανα. μὴ “Ὅμως ὅλη ἡ πολιτιστικὴ δημιουργία στηρίζεται ἐπάνω στὶς ὀργανωτικὲς στιγμὲς - κινήσεις τοῦ «ἐγώ» καὶ χτίζεται ἀπὸ τὶς ἀτομικὲς ροπὲς τῆς συνειδήσεως κατὰ δύο τρό- πους: Μὲ δραστικὴ κυριαρχία, δηλ. ἄρνηση τῆς Φύσης, καὶ συγχρόνως μὲ ἀτελεύτητη σύνδεση καὶ σχέση ζῶσα πρὸς τὴ Φύση. Ἡ ἀμφισβήτηση τοῦ «ἐγώ», ἡ πτώχευση τοῦ ἀτο- μικοῦ συνειδέναι μετέτρεψε σὲ μηχανικὴ τὴ σχέση αὐτή, ἐνῶ πρόκειται γιὰ ὁρμὴ ζωῆς, γιὰ πνεῦμα ζωῆς, γιὰ χαρὰ δημιουργίας. Σιγὰ - σιγὰ ἡ μηχανικὴ αὐτὴ σχέση εἰσέβαλε στὸν κοινωνικὸ χῶρο καὶ ἔγινε ἀπρόσω- πη δοσοληψία, ἐξάρτηση, ἑτερονομία, ὑποτέλεια, ἀνελευθερία. 2. Πνευματικὴ χρεωκοπία καὶ ἀπονεύρωση τῆς ζωῆς Ὃ ἄνθρωπος δὲν αἰσθάνεται αὐτοδύναμος, διότι δὲν ἐπιβεβαιώνει μέσα στὰ εὐρύτερα σύνολα τὴν μοναδικότητά του, τὴν ἀτομικότητά του, τὴν ἰδιαίτερη καὶ ἀνεπανάληπτη ὀν- τολογική του ποιότητα καὶ ταυτότητα’ διότι ἡ πηγὴ τῆς ζωῆς του εἶναι ἔξω ἀπὸ τὸ «ἐγώ» του, ἔξω ἀπὸ τὸν ἑαυτό του: διότι ζῆ εἰς τὸ ἔλεος καὶ ἀπὸ τὸ ἔλεος τῶν ἄλλων. Μὲ μιὰ λέ- ἔη: ὁ ἄνθρωπος κατήντησε παθητικὸ καὶ ἀποδεκτικὸ ἄτομο, ἐνῶ ἔπρεπε νὰ εἶναι ἐνεργὸ καὶ αὐτόνομο πρόσωπο. ἁ Ἢ ἰσοπέδωση τοῦ προσώπου ὁδήγησε στὴν πλέον ἐπικίνδυνη ἀπὸ ὅλες τὶς κατα- στροφές: στὴν πνευματικὴ χρεωκοπία τοῦ κόσμου καὶ τὴν ἀπονεύρωση τῆς ζωῆς. Ἣ βα- θειὰ καὶ σκοτεινὴ κοσμικὴ νύχτα πλησιάζει. Ο μεγάλος ἐρημίτης τῆς Κοπεγχάγης Ζ. Κίρ- κεγκωρ (δότεπ ΚιεΓκεραστά, 183-855), ὁ πατέρας τοῦ ὑπαρξισμοῦ, βιώνει τὴν ἀγωνία καὶ τὴν ὀδύνη τοῦ σύγχρονου ἀνθρώπου, ποὺ ἀπειλεῖται ἀπὸ τὴ μᾶζα, καὶ μὲ σφοδρότητα φυ- σικοῦ φαινομένου ἐπιτίθεται ἐναντίον τοῦ ὄχλου, τῶν πολλῶν, τοῦ πλήθους: Ὃ ὄχλος, ἣ μᾶζα, τὸ πλῆθος εἶναι ἣ ἀναλήθεια, τὸ ψεῦδος, ὁ κίνδυνος. Διότι ἐξουθενώνουν τὸν ἕνα καὶ νεκρώνουν τὴν ὕπαρξη. . Ἢ ἀνθρώπινη ὕπαρξη ἔχει ριφθεῖ στὸ χάος τῶν καιρῶν' ἡ ζωή, ἀσήμαντη καὶ κενή, ἀ- πώλεσε τὴν ἐσωτερικότητά της' ὁ βίος ἔγινεν ἀγελαῖος' οἱ διαπροσωπικὲς σχέσεις ἁρπα-