ΛΑΜΠΡΟΣ ΝΤΟΚΑΣ (τοῦ Πανεπιστημίου, Πατρῶν) Ὑπάρχει διαχωρισμὸς μεταξὺ πνευματικοῦ καὶ ὑλικοῦ; ̓Απὸ τοὺς ἀρχαίους χρόνους εἶναι βαθειὰ ριζωμένη ἡ πίστη σὲ μιὰ δυαρχία τοῦ κόσμου. Σὲ κάθε μορφὴ γνώσης προβάλλεται ἡ διάκριση τοῦ πνευματικοῦ καὶ τοῦ ὑλικοῦ σὰν μιὰ ἀναμφισβήτητη κατάσταση τοῦ κόσμου. Πρέπει νὰ δεχθοῦμε ἀβίαστα, πὼς ὁ χωρισμὸς τοῦ κόσμου σὲ πνεῦμα καὶ ὕλη εἶναι μέσα στὴ φύση του; Μποροῦμε πάντοτε νὰ ξεχωρίσουμε τὴν πνευματικὴ ἐκδήλωση ἀπὸ τὴν ὑλικὴ καὶ ἀντιστρόφως; Μήπως ὑπάρχουν συμβάντα ποὺ ἡ ταξινόμησή τοὺς σὲ ὑλικὰ ἤ πνευματικὰ δὲν εἶναι καθόλου εὔκολη; Ξεκινώντας ἀπὸ τὰ παραπάνω ἐρωτήματα καὶ μὲ τὴ βοήθεια τῆς σύγχρονης ἐπιστημονικῆς γνώσης θὰ προχωρήσουμε στὸ φιλοσοφικὸ στοχασμό, χωρὶς νὰ ἔχουμε τὴν ἀπαίτηση ἤ τὴ φιλοδοξία νὰ φτάσουμε σὲ συμπεράσματα μὲ ἀπόλυτρ κύρος... Ἡ μάχη ἀνάμεσα στοὺς ὀπαδοὺς τῆς θεωρίας τοῦ ὑλικοῦ κόσμου καὶ σ ̓ αὐτοὺς ποὺ δέχονται τὴν ξεχωριστὴ ὕπαρξη τοῦ πνεύματος πέρασε ἀπὸ πολλὲς καὶ διαφορετικὲς διακυμάνσεις, δηλαδὴ ἀνάλογα μὲ τὶς ἐπιστημονικὲς ἀνακαλύψεις οἱ δύο ἀπόψεις περνοῦσαν ἀπὸ τὴν πλήρη κυριαρχία ὡς τὴν καθολικὴ χρεωκοπία. Ἢ ἔννοια τῆς ὕλης ἠταν καθαρῶς ἐμπειρικὴ καὶ γεννήθηκε ἀπὸ τὴν αἴσθηση τοῦ πράγματος, δηλαδὴ σχηματίστηκε ἀπὸ ὁρισμένες ἀπαραίτητες ἰδιότητες μὲ τὶς ὁποῖες χαρακτηρίζουμε γενικῶς τὸ ἀντικείμενο. Π.χ., ἡ κατοχὴ χώρου, οἱ ἰδιότητες τῆς σκληρότητας, τῆς ἀντίστασης καὶ τοῦ ἀδιαχωρήτου. Ἔτσι οἱ φιλόσοφοι ποὺ ἀκολουθοῦσαν τὴ μεταφυσικὴ θεωρία τοῦ Δημοκρίτου, δέχονταν, πὼς ὁ κόσμος ἦταν φτιαγμένος ἀπὸ μικρὰ αὐτοτελῆ κομμάτια, ποὺ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προσδιορισθοῦν ἐπακριβῶς. Μποροῦσαν νὰ ὁρίσουν μέτρο γιὰ τὴν ποσότητα τῆς ὕλης, τὸ ὁποῖον ἐξαρτιώνταν μόνο ἀπὸ τὴ φύση τῆς, ἀλλά, π.χ., ἦταν ἀνεξάρτητο ἀπὸ τὴν κινητικὴ κατάσταση τόσο τοῦ παρατηρητῆ. ὅσο καὶ αὐτῆς τῆς ἴδιας τῆς ὕλης. Μποροῦμε νὰ ποῦμε πὼς αὐτὴ ἡ τόσο ἁπλοϊκὴ παράσταση τοῦ ἀντικειμένου, ὅσο ἀνταποκρίνονταν στὶς πληροφορίες τῶν φαινομένων, ὁδηγοῦσε σὲ μιὰ πολὺ ἁπλῆ δομὴ τοῦ κόσμου, τῆς ὁποίας ἡ ἐπιστημονικὴ μελέτη ἦταν ἀρκετὰ εὔκολη καὶ στηρίζονταν σ ̓ ἕνα ἱκανοποιητικὸ ντετερμινισμό. Οἱ ἀνακαλύψεις, ποὺ ἔγιναν κυρίως στὶς ἀρχὲς τοῦ αἰῶνα μας, εἶχαν σὰν ἀποτέλεσμα νὰ γκρεμίσουν τόσο τὴν ἀρχαϊκὴ εἰκόνα τοῦ ὄντος ὅσο καὶ τὴν πίστη σὲ μιὰ ἄμεση ἐμπειρικὴ ἀντίληψη τοῦ ἀντικειμένου. Ἡ μάζα ὁρίζονταν σὰν ποσότητα ὕλης ἑνὸς ἀντικειμένου καὶ θεωρεῖτο ἀμετάβλητη γιὰ τὸ ἀντικείμενο. Διαπιστώθηκε ὅμως πὼς δὲν εἶναι σταθερὸ μέγεθος, γιατί, ἄν τὸ ἀντικείμενο κινεῖται, τότε καὶ ἡ μάζα του μεταβάλλεται. Συγκεκρηιένα, ὅσο ἡ ταχύτητα τοῦ ἀντικειμένου μεγαλώνει καὶ πλησιάζει τὴν ταχύτητα τοῦ φωτός, τόσο ἡ μάζα του τείνει νὰ γίνει ἄπειρη, καὶ ἐπειδὴ ἡ κίνηση ἑνὸς ἀντικειμένου εἶναι σχετική, εἶναι φανερό, ὅτι ἡ μάζα του δὲν εἶναι «ἐσωτερική του ὑπόθεση», ἀλλὰ συνάρτηση τῶν κινητικῶν καταστάσεων παρατηρητῆ καὶ ἀντικειμένου. Ἔτσι ἡ σύγχρονη ἐπιστήμη, γιὰ νὰ δικαιολογήσει φυσικὰ συμβάντα, κατέληξε νὰ θεωρεῖ τὴν μάζα σὰν μιὰ μορφὴ ἐνέργειας. Πράγματι ἡ ποσότητα τῆς ὕλης ἑνὸς σώματος ἐλαττώνεται, ὅταν ἐκπέμπει ἐνέργεια, ἐνῶ αὐξάνει ὅταν ἀπορροφεῖ. Π.χ., οἱ ἀπλανεῖς ἀστέρες, οἱ ὁποῖοι ἀκτινοβολοῦν. ἐνέργεια ὑπὸ μορφὴν φωτὸς καὶ θερμότητας, χάνουν συνεχῶς μεγάλες ποσότητες ἀπὸ τὴν ὕλη τους. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπο ἡ ὕλη τῶν λαμπρῶν ἀστέρων μετατρέπεται σὲ διάφορες μορφὲς ἐνέργειας, γιὰ νὰ καταλήξει στὴν κατώτερη μορφή τῆς, τὴν θερμότητα. Γιὰ νὰ δοῦμε πόσο ἄλλαξε ἡ ἀντίληψη ποὺ εἴχαμε γιὰ τὴν ὕλη, εἶναι ἀπαραίτητο νὰ ἐκθέσουμε συντόμως τὴν ἐξελικτικὴ πορεία τῆς ἀτομικῆς θεωρίας τοῦ κόσμου, ἡ ὁποία ξεκίνησε ἀπὸ τὴν μεταφυσικὴ σύλληψη τοῦ Δημόκριτου, γιὰ νὰ φτάσει σήμερα στὴν πιθανοθεωρητι-