ΛΑΜΠΡΟΣ ΝΤΟΚΑΣ (τοῦ Πανεπιστηµίου, Πατρῶν) Ὑπάρχει διαχωρισμὸς μεταξὺ πνευματικοῦ καὶ ὑλικοῦ; ᾿Απὸ τοὺς ἀρχαίους χρόνους εἶναι βαθειὰ ριζωμένη ἡ πίστη σὲ μιὰ δυαρχία τοῦ κό- σμου. Σὲ κάθε μορφὴ γνώσης προβάλλεται ἡ διάκριση τοῦ πνευματικοῦ καὶ τοῦ ὑλικοῦ σὰν μιὰ ἀναμφισβήτητη κατάσταση τοῦ κόσμου. Πρέπει νὰ δεχθοῦμε ἀβίαστα, πὼς ὁ χω- ρισμὸς τοῦ κόσμου σὲ πνεῦμα καὶ ὕλη εἶναι μέσα στὴ φύση του; Μποροῦμε πάντοτε νὰ ξε- χωρίσουμε τὴν πνευματικὴ ἐκδήλωση ἀπὸ τὴν ὑλικὴ καὶ ἀντιστρόφως; Μήπως ὑπάρχουν συμβάντα ποὺ ἡ ταξινόμησή τοὺς σὲ ὑλικὰ ἤ πνευματικὰ δὲν εἶναι καθόλου εὔκολη; Ξεκινώντας ἀπὸ τὰ παραπάνω ἐρωτήματα καὶ μὲ τὴ βοήθεια τῆς σύγχρονης ἐπιστη- μονικῆς γνώσης θὰ προχωρήσουμε στὸ φιλοσοφικὸ στοχασμό, χωρὶς νὰ ἔχουμε τὴν ἀπαί- τηση ἤ τὴ φιλοδοξία νὰ φτάσουμε σὲ συμπεράσματα μὲ ἀπόλυτρ κύρος... Ἡ μάχη ἀνάμε- σα στοὺς ὀπαδοὺς τῆς θεωρίας τοῦ ὑλικοῦ κόσμου καὶ σ᾽ αὐτοὺς ποὺ δέχονται τὴν ξεχω- ριστὴ ὕπαρξη τοῦ πνεύματος πέρασε ἀπὸ πολλὲς καὶ διαφορετικὲς διακυμάνσεις, δηλαδὴ ἀνάλογα μὲ τὶς ἐπιστημονικὲς ἀνακαλύψεις οἱ δύο ἀπόψεις περνοῦσαν ἀπὸ τὴν πλήρη κυ- ριαρχία ὡς τὴν καθολικὴ χρεωκοπία. Ἢ ἔννοια τῆς ὕλης ἠταν καθαρῶς ἐμπειρικὴ καὶ γεννήθηκε ἀπὸ τὴν αἴσθηση τοῦ πράγματος, δηλαδὴ σχηματίστηκε ἀπὸ ὁρισμένες ἀπαραίτητες ἰδιότητες μὲ τὶς ὁποῖες χαρακτηρίζουμε γενικῶς τὸ ἀντικείμενο. Π.χ., ἡ κατοχὴ χώρου, οἱ ἰδιότητες τῆς σκληρό- τητας, τῆς ἀντίστασης καὶ τοῦ ἀδιαχωρήτου. Ἔτσι οἱ φιλόσοφοι ποὺ ἀκολουθοῦσαν τὴ μεταφυσικὴ θεωρία τοῦ Δημοκρίτου, δέχονταν, πὼς ὁ κόσμος ἦταν φτιαγμένος ἀπὸ μι- κρὰ αὐτοτελῆ κομμάτια, ποὺ δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ προσδιορισθοῦν ἐπακριβῶς. Μποροῦ- σαν νὰ ὁρίσουν μέτρο γιὰ τὴν ποσότητα τῆς ὕλης, τὸ ὁποῖον ἐξαρτιώνταν μόνο ἀπὸ τὴ φύ- ση τῆς, ἀλλά, π.χ., ἦταν ἀνεξάρτητο ἀπὸ τὴν κινητικὴ κατάσταση τόσο τοῦ παρατηρητῆ. ὅσο καὶ αὐτῆς τῆς ἴδιας τῆς ὕλης. Μποροῦμε νὰ ποῦμε πὼς αὐτὴ ἡ τόσο ἁπλοϊκὴ παρά- σταση τοῦ ἀντικειμένου, ὅσο ἀνταποκρίνονταν στὶς πληροφορίες τῶν φαινομένων, ὁδη- γοῦσε σὲ μιὰ πολὺ ἁπλῆ δομὴ τοῦ κόσμου, τῆς ὁποίας ἡ ἐπιστημονικὴ μελέτη ἦταν ἀρκε- τὰ εὔκολη καὶ στηρίζονταν σ᾽ ἕνα ἱκανοποιητικὸ ντετερμινισμό. Οἱ ἀνακαλύψεις, ποὺ ἔγιναν κυρίως στὶς ἀρχὲς τοῦ αἰῶνα μας, εἶχαν σὰν ἀποτέλεσμα νὰ γκρεμίσουν τόσο τὴν ἀρχαϊκὴ εἰκόνα τοῦ ὄντος ὅσο καὶ τὴν πίστη σὲ μιὰ ἄμεση ἐμπει- ρικὴ ἀντίληψη τοῦ ἀντικειμένου. Ἡ μάζα ὁρίζονταν σὰν ποσότητα ὕλης ἑνὸς ἀντικειμέ- νου καὶ θεωρεῖτο ἀμετάβλητη γιὰ τὸ ἀντικείμενο. Διαπιστώθηκε ὅμως πὼς δὲν εἶναι στα- θερὸ μέγεθος, γιατί, ἄν τὸ ἀντικείμενο κινεῖται, τότε καὶ ἡ μάζα του μεταβάλλεται. Συγκε- κρηιένα, ὅσο ἡ ταχύτητα τοῦ ἀντικειμένου μεγαλώνει καὶ πλησιάζει τὴν ταχύτητα τοῦ φω- τός, τόσο ἡ μάζα του τείνει νὰ γίνει ἄπειρη, καὶ ἐπειδὴ ἡ κίνηση ἑνὸς ἀντικειμένου εἶναι σχετική, εἶναι φανερό, ὅτι ἡ μάζα του δὲν εἶναι «ἐσωτερική του ὑπόθεση», ἀλλὰ συνάρτη- ση τῶν κινητικῶν καταστάσεων παρατηρητῆ καὶ ἀντικειμένου. Ἔτσι ἡ σύγχρονη ἐπιστή- μη, γιὰ νὰ δικαιολογήσει φυσικὰ συμβάντα, κατέληξε νὰ θεωρεῖ τὴν μάζα σὰν μιὰ μορφὴ ἐνέργειας. Πράγματι ἡ ποσότητα τῆς ὕλης ἑνὸς σώματος ἐλαττώνεται, ὅταν ἐκπέμπει ἐ- νέργεια, ἐνῶ αὐξάνει ὅταν ἀπορροφεῖ. Π.χ., οἱ ἀπλανεῖς ἀστέρες, οἱ ὁποῖοι ἀκτινοβολοῦν. ἐνέργεια ὑπὸ μορφὴν φωτὸς καὶ θερμότητας, χάνουν συνεχῶς μεγάλες ποσότητες ἀπὸ τὴν ὕλη τους. Κατ’ αὐτὸν τὸν τρόπο ἡ ὕλη τῶν λαμπρῶν ἀστέρων μετατρέπεται σὲ διάφορες μορφὲς ἐνέργειας, γιὰ νὰ καταλήξει στὴν κατώτερη μορφή τῆς, τὴν θερμότητα. Γιὰ νὰ δοῦμε πόσο ἄλλαξε ἡ ἀντίληψη ποὺ εἴχαμε γιὰ τὴν ὕλη, εἶναι ἀπαραίτητο νὰ ἐκθέσουμε συντόμως τὴν ἐξελικτικὴ πορεία τῆς ἀτομικῆς θεωρίας τοῦ κόσμου, ἡ ὁποία ξεκίνησε ἀ- πὸ τὴν μεταφυσικὴ σύλληψη τοῦ Δημόκριτου, γιὰ νὰ φτάσει σήμερα στὴν πιθανοθεωρητι-