ΑΡΙΣΤΟΞΕΝΟΣ ΣΚΙΑΔΑΣ (τοῦ Πανεπιστηµίου ᾿Αθηνῶν) Ὃ ὅρος «Ἱστοριογραφία» καὶ ἡ ἐνημέρωση γιὰ τοὺς βασικοὺς ὅρους τῆς ἐπιστήμης Πολλὲς βασικὲς ἐκφράσεις, ποὺ παρουσιάζονται ὡς χαρακτηριστικὲς ἔννοιες καὶ τί- τλοι σημαντικῶν δημοσιευμάτων ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητα ὡς σήµερα, ἀπαιτοῦν συνύπαρξη τῶν ἐρευνητῶν καὶ ἑρμηνευτῶν, γιὰ νὰ συνάπτονται τελικὰ ἰδεολογικὰ στὴ σημασία τους. Διότι, ὅπως ξέρουμε, πολλὲς γνωστὲς μορφὲς μετατρέπονται καὶ ἀναδιοργανώνονται σὲ διάφορους χρόνους. Ἔτσι ἔννοιες παλαιές, ποὺ κυριαρχοῦν πάντοτε, ἀπαιτοῦν κατανόη- ση, ὅπως λ.χ. ὅροι: Πολιτικοί, 4ογογράφοι, Ἱστοριογράφοι, Αρχαιογνωσία, Χρονολόγη- ση καὶ Χρονολογία, Εὐθεῖς καὶ πλάγιοι λόγοι κ.ἄ. Πρέπει κανεὶς νὰ ἑρμηνεύει τὰ κείµενα καὶ νὰ κατανοεῖ ἀκριβῶς τοὺς βασικοὺς ὄρους, ποὺ παρουσιάζονται. Ἔτσι λ.χ. ὁ ὄρος «᾿Αρχαιογνωσία» συνδέεται μὲ τὴν ἐπιστήμη γιὰ τὴν ἀρχαιότητα καὶ σὲ εὐρύτερη βάση: φιλολογία, ἀρχαιολογία, ἱστορία. (Γιὰ τὸ Πανεπιστήµιο τώρα βουλιάζει --- θὰ τὸ πῶ σὲ λί- γο). Ἡ «ἀρχαιογνωσία» γεννήθηκε ἀπὸ τοὺς Σοφιστὲς τῆς ἀρχαιότητας καὶ ὁ ὄρος τῆς ἐ- ποχῆς ἐκείνης -- ὁ ὅρος ᾿Αρχαιολογία, ποὺ σήµερα πρέπει νὰ ἔχει τὴ γνωστὴ εἰδικὴ ἔν- νοια --- παρουσίαζε τότε τὴν ἱστορικὴ ἔρευνα ἀρχαίων πραγμάτων, λ.χ. γιὰ μύθους, παρα- δόσεις, πολέμους κ.ᾱ. Ἔτσι ἡ ἀρχὴ τοῦ Α΄ βιβλίου τοῦ Θουκυδίδη λέγεται «ἀρχαιολογία». Βλ. καὶ; Πλάτων « Ἱππίας Μείζων», 285 ἃ 8: καὶ συλλήβδην πάσης τῆς ἀρχαιολογίας κλπ. Ἔτσι, ὅποιος συγκρίνει λ.χ. τὴν «παθολογία τοῦ πολέμου», θὰ καταλάρει βασικἁ τὴν ἑρμηνεία τοῦ Θουκυδίδη, ὁ ὁποῖος παίρνοντας ἀφορμὴ ἀπὸ τὶς ἀγριότητες, ποὺ διαπρά- χθηκαν στὸν ἐμφύλιο πόλεμο, κάνει μιὰ ὑψηλῆς ποιότητας θεώρηση τῶν συνεπειῶν τοῦ πολέμου. Ἐπίσης, ὅποιος συγκρίνει τὴν «Ελληνικὴ Ἱστοριογραφία» μὲ τὰ «ἱστορικὰ σχε- διάσµατα», διαπιστώνει πρὶν ἀπὸ αὐτὴν ὅτι κάτι νέο ἐμφανίζεται. Ἔτσι κατανοεῖται ἑρμηῃ- νευτικά, ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ ᾿Ιστοριογραφία εἶναι ἡ πρώτη «κριτική» ἱστοριογραφία. 'Η ἴστο- ριογραφία --- ὅπως καὶ ἡ ᾿Ελληνικὴ φιλοσοφία καὶ ἐπιστήμη -- ἐξεπήδησε ἀπὸ τὸ πνεῦμα ἐκεῖνο τοῦ «κριτικισμοῦ» ὡς ἕνα μέσον αὐτοσυντηρήσεως ποικίλου πολιτισμοῦ, καὶ ἦταν δύσκολο νὰ προσαρμοσθεῖ καὶ νὰ παραμένει σταθερὰ στὴν παράδοση. ᾿Επειδὴ τὸ πνεῦμα αὐτὸ τῆς «κριτικῆς» εἶναι ἕνα ἀντίδοτον κατὰ τῆς ἀνασφάλειας, ποὺ δημιουργεῖται ἀπὸ διαφορετικὲς παραδόσεις καὶ ἀντιφάσκουσες ἀπαιτήσεις, στράφηκε γιὰ τὸ εἰδικὸ καὶ τὸ ὑποκειμενικὸ τῶν διαφόρων παραδόσεων καὶ προσανατολίσθηκε σὲ κάτι ἀνεξάρτητο καὶ μὲ ἀσφάλεια. Ὑπάρχει ἡ «διαφορά» Ἑλληνικῆς προσπάθειας γιὰ τὸ παρελθὸν --- διότι καὶ ἡ σύγχρονη ἱστορία εἶναι προσπάθεια «περὶ παρελθόντος» -- ἀπὸ προηγούμενες πα- ρουσιάσεις «παρελθόντος». Τὸ «ζωντανό» στοιχεῖο στὴν ἱστορία πρέπει --- ἀπὸ τὸν κριτι- κὸ ἱστορικὸ --- νὰ συλληφθῆ καὶ νὰ διαφυλαχθῆ τότε, ὅταν δὲν ἔχει ἐμφανισθεῖ ἤ δὲν ἔχει μεταβλιηθεῖ σὲ μιὰ ποιητικὰ διαμορφωμένη ἀνάμνηση. να ἐνδιαφέρον γεγονὸς τῶν πρώτων ἀρχῶν τῆς κριτικῆς «ἰἱστοριογραφίας» τῶν Ἑλλήνων εἶναι: ὅτι κατὰ τὶς πρῶτες προσπάθειες τῆς ἱστορικῆς κριτικῆς μαζὶ μὲ τὸ ποιη- τικὸ στοιχεῖο τῆς παράδοσης καταστρέφεται συγχρόνως καὶ τὸ ζωντανὸ στοιχεῖο, καὶ ὅτι ἡ «ἱστοριογραφία» τῶν Ἑλλήνων στὴν πιὸ πέρα ἀνάπτυξή της ἔπρεπε νὰ ξανακερδίσει πρῶτα ἀπὸ τὸ «ζωντανόν» μέχρις ὅτου ἔπειτα κριτικῆ καὶ διατήρηση τοῦ ζωντανοῦ στοι- χείου νὰ συνενωθοῦν στὴν ἱστορία: Ὁ ᾿Αριστοτέλης («Περὶ ποιητικῆς» κεφ. 9, 1415 ἃ. Ὁ) ἐκφράζει σημαντικὰ τοὺς ὄρους. Ἔτσι ἡ λ. «ποίησις» εἶναι φιλοσοφικώτερη ἀπὸ τὴν ἵ- στορία (βλ. Ι45δὶ Ὁ 5-6: «διὸ καὶ φιλοσοφώτερον καὶ σπουδαιότερον ποίησις ἱστορίας ἐστίν») καὶ ἡ ποίησις ἐπίσης: «ἡ μὲν γάρ ποίησις μᾶλλον τὸ καθόλου, ἡ δ᾽ ἱστορία τὰ καθ᾽ ἕ- καστον λέγει» κ.ᾶ. Ἣ λ. «ἱστορία» (στὶς περισσότερες γλῶσσες) ἀρχικὰ χρησιμοποιεῖται γιὰ ὅλες τὶς περιγραφικὲς ἐπιστῆμες: ἱστορία, γεωγραφία, ἐθνογραφία, περιγραφικὴ ζωο- λογία καὶ βοτανική. ᾿Επίσης στὶς ἀρχὲς: γεωγραφία καὶ ἱστορία εἶναι στενὰ συνδεδεµένες. ᾽Ακόμη καὶ