ΜΑΝΩΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ Ἐλεγεία στό σκήνωμα τοῦ Παναγιώτη Κανελλόπουλου Κρατῶ στά χέρια μου τόν τελευταῖο τόμο τῆς “Ἱστορίας τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Πνεύματος καί πορεύομαι δίπλα στό σκήνωμά σου, Δάσκαλε ἀγαπημένε. Σέ δέχεται ἡ γῆς τῆς ̓Αττικῆς καί τό φῶς της, τό φῶς τοῦ κόσμου. Ἢ γῆ, ὅπου σαρχώθηκε ἡ κραταιή ἑλληνική, καί κατά τοῦτο εὐρωπαϊχή, θούληση μέσα στίς ἀντινομίες τοῦ θίαιου αἰῶνα μας καί τίς ἀντεγκλήσεις τοῦ δρῶντος χρόνου. Κι ὅμως, ὑπηρέτησες τό πνεῦμα χωρίς ὑστερόδουλη στράτευση, ἀνοίγοντας τίς πῦλες στήν φαντασμμαγορία του, ὅπου ἡ ἐλευθερία ἀνάγεται στό ἀληθινό, καί ἡ ἀλήθεια στήν θαθύτερη προσωπική ζωή τῶν ταγῶν του, σάν ἡ οὐσία τῆς ἀνθρώπινης ἱστορικότητας. ̓ ̓Από τίς κλασσικές παρακαταθήκες τῶν προπατόρων πέρασες στό μυστικό καί στό ρωμαντικό τοῦ ἀλγοῦντος θεοῦ καί τοῦ πάσχοντος ἀνθρώπου, ἐμθαθύνοντας στό ἄδηλο, στήν ἔκσταση τοῦ μεγάλου μουσικοῦ λόγου, πού εἶναι ταγμένος νά τό ἐκφράσει, καί στά θάθη τοῦ ὑποκειμενικοῦ ἐγώ: διεχδικοῦν κι αὐτά τό φῶς τοῦ ἱστορικοῦ, σάν ὄψεις τῆς ὕπαρξης καθώς εἶναι, δηλαδή σάν διαστάσεις τῆς ἐλευθερίας καί τοῦ ἀληθινοῦ. «Μέ τούς κλασικούς ἀγάπησα τό φῶς' μέ τούς ρωμαντικούς τή νύχτα. Μέ τούς λογικούς ἀγάπησα τήν ὀρθογώνια σκέψη! μέ τούς μυστικούς τήν ἄδηλη ἀλήθεια. 4έν ὑπάρχει τίποτε πού ν ̓ ἀγαπήθηκε πολύ καί νά μή τ’ ἀγάπησα κι ἐγώ. Μονάχα αὐτό μοῦ δίδει τό δικαίωμα (ἢ τήν σφαλερή ἐντύπωση ὅτι ἔχω τό δίκαίωμα) νά μιλήσω γιά ὅλα», ἔγραψες στόν πρῶτο πρόλογο τοῦ ἔργου ἐτούτου. Εἶσαι ὁ Ἕλληνας ἔφηόδος, πού χωρίς ν ̓ ἀναιρέσει τήν αἰσιοδοξία του στήν θέαση καί στήν μοίρα τοῦ κόσμου, σάν μιά αὐτοτελῆ συσχέτιση τοῦ ἱστορικοῦ μέ τήν ἐλευθερία, θιωματοποιεῖς τό ἄδηλο καί τό ἄπειρο στά θύθη τῆς ψυχῆς τοῦ ὑποκειμένου, κι ἀναγνωρίζεις τό δαιμονικό στοιχεῖο πού φωλιάζει στό θάθος τῆς ὕπαρξής μας, πέρα ἀπό τό μέτρο ἤ κάθε ἀντικειμενική μορφή. ὋὉ ἀρχαῖος, δέδαια, Ἕλληνας, ἀπό τήν περίοδο τῆς προσωχρατικῆς φιλοσοφίας μέχρι τά χρόνια τοῦ Πολύόδιου, εἶχε ἐπιχειρήσει τήν ἀναγωγή τοῦ ἄπειρου ἱστορικοῦ γίγνεσθαι σέ μιά μορφή συστήματος, ἀλλά θασική του ἐπιμέλεια ἦταν νά ἐξετάσει τό ἱστορικό γίγνεσθαι «σάν μορφή τοῦ λόγου, μόνο καί μόνο γιά νά τό ἀφηγηθεῖ ἤ (τό πολύ πολύ) γιά νά τό ἀξιοποιήσει ἠθικά καί πολιτικά σέ ἀντικείμενο τῆς φιλοσοφικῆς θέας» (ΠΚ, ΙΕΠ, Α σ. 27). Ἣ ἔννοια τοῦ ἱστορικοῦ σάν ἐλευθερία συνδυάζεται στούς Ἕλληνες ἠθικά καί αἰσθητικά μέ τούς θασικούς ὑπεριστορικούς ὅρους τῆς πλαστικότητας καί τῆς πειθαρχίας στήν καθαρότητα τῆς μορφῆς (τῆς γραμμῆς ἤ τοῦ ὄγκου) στήν τέχνη, στή φιλοσοφική θεώρηση ἤ στήν πολιτική νομοθεσία, πού, στήν ἔσχατη ἀπόληξή της, ἔτεινε νά περιορίσει καί νά ὁριοθετήσει τό πρόσωπο τοῦ κόσμου μέ ἀδιαφιλονίκητη στερεότητα. Ἦταν ἡ τάση ἐκείνη τοῦ κλασσικοῦ στοιχείου πού ἐκδηλώθηκε σάν ἐπίτευγμα τοῦ πνεύματος, κυρίως τόν ε ́ αἰώνα π.Χ. Μέ τήν ἀντίνομη ἀναγωγή τοῦ τραγικοῦ στήν ἐλευθερία σάν θουλητική παράσταση, στήν ἐπακόλουθη ἐποχή τοῦ κλασικοῦ πνεύματος, ὁ Ἕλληνας ἐπεδίωξε ν’ ἀποδεχθεῖ ἕνα φράγμα ἀδιαπέραστο ἀνάμεσα στό χάος καί στό θουλητικό ἐνδιάμεσο, ἀνάμεσα στήν ὕπαρξη καί στήν ἱστορία, σάν ἐγγύηση τῆς ἐλευθερίας του. Βέόδαια, ἡ ἔννοια τοῦ ἐνεστωτικοῦ ἀπείρου στήν ἑλληνική μαθηματική σκέψη, ὅπως