ΑΝΝΑ ΚΕΛΕΣΙΔΟΥ Φερεκύδειος μῦθος --- λόγος Μπορεῖ ὁ ἄνθρωπος νὰ διώχτηκε ἀπὸ τὸν παράδεισο -- σύμφωνα μὲ τὸ θρησκευτικὀ μύθο --- γιατὶ τόλμησε νὰ καρπωθεῖ τὴ γνώση. ̓Απ ̓ ἄλλη σκοπιὰ ὁ ἴδιος κέρδισε ἕνα πνευματικὸ παράδεισο, τὴ στιγμὴ ποὺ ἔχασε τὴ ζωὴ τῆς ἄγνοιας. ̓Αν ὅμως οἱ μεγάλες νίκες εἶναι ἀκριβῶς ἐκεῖνες ὅπου οἱ ἄνθρωποι κερδίζουν ἢ κατακτοῦν κάτι μὲ ὅσο τὸ δυνατὸ λιγότερες ἀπώλειες, εὐδαιμονισμένη στάθηκε ἡ ἐφηβικὴ περίοδος τῆς γνώσης, ὅπου ὁ πνευματικὸς ἄνθρωπος βρέθηκε ἀνάμεσα στὸ μύθο καὶ στὸ λόγο, στὴ λογικὴ αἰτιολόγηση τοῦ κόσμου καὶ τῆς ζωῆς καὶ στὴ μυθικἠ περιγραφική τους ἐξήγηση. Ἢ ἀρχαϊκὴ ἑλληνικὴ σκέψη -- ἀρχαϊκὴ ὡς πρώτη ἑρμηνευτική, μὲ τὴ σημασία δηλαδὴ αὐτοῦ ποὺ εἶναι κοντὰ σ ̓ ὅλες τίς πηγές --- ἔχει αὐτὸν ἀκριβῶς τὸν ἀδαπάνητο πλοῦτο: εἶναι συχνὰ γιγαντομαχία τοῦ λόγου ποὺ συμμαχεῖ μὲ τὴ φαντασία, εἴτε γιὰ νὰ κρίνει κάποιες ἐκφάνσεις της εἴτε γιὰ νὰ ἀποκτήσει ὁ λόγος μεγαλύτερο εὗρος. Αὐτὸ γίνεται π.χ. μὲ τὴν ἀλληγορία: ἐνῶ ὁ μύθος εἶναι ταυτολογικός, λέει αὐτὸ ποὺ ὁ ἴδιος εἶναι, ἡ ἀλληγορία λέει καὶ κρύβει, χρησιμοποιεῖ τὸ μύθο γιὰ νὰ πεῖ καὶ νὰ κρύψει κάτι ἄλλο. Ὃ Φερεκύδης ὁ Σύριος. σύγχρονος τοῦ Μιλησίου ̓Αναξίμανδρου, ποὺ ὁ πρῶτος ἔγραψε τὴ φιλοσοφικὴ θεωρία του, γράφει πρωτοποριακὰ γιὰ τὴν ἐποχή του σὲ πεζὸ λόγο, ἐκθέτοντας μ ̓ αὐτὸ τὸν τρόπο, ὅπως ὁ ̓ Ἑκαταῖος καὶ ὁ ̓ Ακουσίλαος, τὴν ποιητική του σοφία σχετικὰ μὲ τὴ θεογονία καὶ τὶς γονοεαλογίες. 'Ο Φερεκύδης δὲν κατασκευάζει νέους θεούς, ἐπανερμηνεύει τοὺς παλιούς, δὲν ἀπαρνιέται τὴν ποιητικὴ δύναμη τοῦ ἀνθρώπινου νοῦ ποὺ ἐκφράζεται μὲ τὶς μυθολογικές Δοξασίες, ἐπιχειρεῖ νὰ ἑρμηνεύσει τὸ μύθο μὲ φυσιοκρατικὲς θέσεις. ̓Ο ̓Αριστοτέλης λέει χαρακτηριστικἁ γι ̓ αὐτόν: «(τῷ) μὴ μυθικῶς ἅπαντα λέγειν», σὲ ἀντίθεση μὲ τὸ «μυθικῶς σοφίζεσθαι», ποὺ ἀπόδιδε στὸν τρόπο σκέψης τοῦ ̓ Ησίοδου. Καί ὁ Διογένης Λαέρτιος (1126) μαρτυρεῖ ὅτι ὁ Φερεκύδης ἔγραψε πρῶτος περὶ φύσεως καὶ θεῶν, ὅτι ἡ θεογονία του περιεῖχε καὶ τὸ «φυσιολογεῖν». Οἱ ὀνομασίες : αὐγὴ τῆς ἑλληνικῆς φιλοσοφίας (Βιιπει) καὶ νιότη τῆς ἑλληνικῆς ἐπιστήμης (λον) εἶναι, νομίζω, ἐπιτυχεῖς, ὄχι γιατὶ δηλώνουν τὴν ἀρχὴ τῆς φιλοσοφίας καὶ τῆς ἐπιστήμης, κάτι δηλαδὴ ριζοσπαστικὰ νέο, στὴν ̓ Ελλάδα, τὴν ἐποχὴ ποὺ ἀκμάζει καὶ ὁ Σύριος σοφός, ἀλλὰ γιατὶ δείχνουν ὅτι ἡ καινούργια κοσμοαντίληψη συγκρατεῖ καὶ τὰ προηγούμενα τῆς γέννησής τῆς στοιχεῖα, ὅπως ἡ αὐγὴ συγκρατεῖ καὶ συγχρόνως ξεπερνᾶ τὸ σκοτάδι καὶ ἡ νιότη ἀφομοιώνει τὴν παιδικότητα καὶ συνάμα τὴν ὑπερβαίνει. Ἢ ̓Εποχή μας βέβαια καμαρώνει γιὰ τὶς ριζοσπαστικὲς ἀλλαγὲς στὸ εἶδος καὶ τὸν τρόπο τῆς γνώσης, γιὰ τὶς καταλυτικὲς ἀρνήσεις τῆς παράδοσης, τὸν ὀρθολογισμό τῆς. Μέχρι νὰ διαπιστώσει ἡ ἴδια τὴν «ὕβρι» τῆς γνώσης, τὴ γεροντικὴ ἀκαμψία τῶν μονοδιάστατων ἀνθρώπων της, ὁπότε νοσταλγικὰ ξανασκέπτεται ἐκείνους τοὺς σοφούς, ποὺ θέλοντας νὰ δώσουν πρότυπα ζωῆς, δὲν χώριζαν, ἀλλὰ συνδύαζαν κριτικά, δὲν σκέπτονταν, ἀλλὰ συνέχιζαν τὴν πορεία τοῦ πνεύματος: τότε οἱ πνευματικοὶ ἄνθρωποι ξαναςπιστρέφουν στοὺς σοφοὺς ἐκείνης τῆς ἐποχῆς, γιὰ τοὺς ὁποίους ἡ κοσμογονία ἦταν θεογονία, κι αὐτὴ ἡ ταυτότητα ἐξασφάλιζε γιὰ τὸν κόσμο τὴν ἰδέα τῆς τελειότητας. ̓Αποκαλυπτικὰ εἶναι τὰ λόγια τοῦ Νίτσε γιὰ τοὺς πρώτους σοφούς: «Δὲν ἀποκάμνω ν ̓ ἀναπολῶ αὐτοὺς τοὺς στοχαστές, ποὺ καθένας τους εἶχε μία ἀσύλληπτη ἰδιαιτερότητα... καὶ φαίνεται πώς οἱ ἔλληνες, στὰ κατοπινὰ χρόνια, λησμόνησαν τὸ καλύτερο μέρος (τῆς πνευματικῆς τους πορείας). Καὶ ποιός λαός θὰ μποροῦσε νὰ ἰσχυρισθεῖ ὅτι τὸ ξαναβρῆκε; ὅπως καὶ νά ́ναι, νομίζω πώς ὅλα αὐτὰ τελειώνουν μὲ μιὰ κραυγή: “πόσο ὡραῖοι ὑπῆρξαν!""». ̓Απὸ αὐτὴ τὴν ὀπτικὴ γωνιὰ θὰ προσπαθήσω νὰ ξαναθυμίσω μερικὰ στοιχεῖα ἀπὸ ὅσα