ΣΤΑ ΒΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΟΡΘΡΟΥ ᾽Αποχαιρετισμὸς στὸν Κ. Τσάτσο Σὲ ἀναγνωρίζομε, ὅπως ἀποσύρεσαι γιὰ πάντα στὸ χῶμα τῆς ᾿Αττικῆς, µεγά- λε φίλε µας, παίρνοντας μαζὶ σου μιὰν ὁλόκληρη ἐποχή, ἀλλὰ καὶ κληροδοτό- ντας στοὺς ἐπιγόνους σου μιὰ ματιὰ καθοριστικἡ γιὰ τὰ πεπρωµένα τοῦ ἀνθράό- που. Κι ἂν ἡ κλειστὴ τελετὴ δὲν μᾶς ἐπέτρεψε νὰ καταθέσωµε ἕνα κλαδὶ ἑλιᾶς στὸν τάφο ποὺ σὲ δέχτηκε, δὲν μᾶς ἐμπόδισε νὰ καταθέσωµε τὶς σκέψεις µας γιὰ τὴν μοναδικὴ πνευµατικότητά σου, ἐπιβλητικὴ καθώς ἦταν ὡς λόγος συ- νειρμικὸς καὶ πέρα γιὰ πέρα ἑλληνική. «Τὸ ἑλληνικὸ --ὁμολογοῦσες- τὸ αἰσθανόμαστε σὰ μιὰν ἀρετὴ φωτὸς ποὺ διώχνει τὸ σκιερό, τὸ θαμπό, καὶ ἀποφεύγει τὸ ἀλλόκοσμο τοῦ μυστηρίου: ποὺ δίνει σαφήνεια στὴ γραμμὴ καὶ στὸ περίγραμµα΄ ποὺ φέρει τ᾿ ἀντικείμενα σὲ ἀπόσταση μιᾶς χειρολαβῆς. Μιὰν ἀρετὴ μέτρου, ποὺ δὲν σηκώνει τὴν ὑπερβο- λὴ καὶ τὴν ὑπέρταση: ποὺ θυσιάζει τὰ τιτανικὰ καὶ τὰ γιγάντια στὰ ὀλύμπια καὶ στὰ ἀνθρώπινα" ποὺ ἡνιοχεῖ τὴν ψυχὴ καὶ, μετὰ κάθε της ξέσπασμα, ὅσο γοργὰ μπορεῖ, τὴν ξαναφέρνει στὸ µέσο ρεῖθρο' ποὺ στρέφεται πρὸς τὸ ὅλο, θυσιάζο- ντας τὴν ἡδονικὴ λεπτομέρεια στὴν πειθαρχία αὐτοῦ τοῦ ὅλου, καὶ τὸ πάθος τῆς αἴσθησης στὴν τάξη τῆς ἰδέας. Μιὰν ἀρετὴ μέτρου, ποὺ θαυμαστὰ συγχω- νεύει ἐντὸς της καὶ τὸ ἄμετρο, προσθέτοντάς του τὴ συνειδητότητα καὶ τὴν εὐ- λύγιστη ἰσορροπία τῶν μερῶν. Ἕνα μέτρο σταθερὸ κι ὅμως εὔκαμπτο, σὰν τὸν μολυβένιο κανόνα τῆς λέσβιας οἰκοδομῆς. Καὶ μαζὶ μὲ τὸ μέτρο, ἡ ἀρχὴ τῶν κλειστῶν ὁλοτήτων. Ἢ κυριάρχηση, ὄχι γιὰ νὰ µικρύνει, ἀλλὰ γιὰ νὰ ἀντικει- μενικοποιηθεῖ, νὰ μορφοποιηθεῖ τὸ πάθος ἀπὸ τὴν ξύπνια συνείδηση, ποὺ δὲν παύει ποτὲ ἀπὸ ψηλὰ νὰ τὸ ἐφορεύει. Έλλογο εἶναι τὸ ἑλληνικό, χωρὶς νὰ δουλεύει στὸν διανοητικὸ λόγο, ἐγκόσμιο, χωρὶς νὰ τοῦ ἀπολείπει τοῦ μυστι- κοῦ ἡ ἀπεραντοσύνη, ἰδεατὸ, χωρὶς νὰ μακραίνει ἀπὸ τὰ πράγματα, ἄξιο νὰ συμφιλιώνει τὴ διάσταση τῶν ἀντιθέτων, χωρὶς νὰ καταπνίγει τὴν ὕπαρξή τους». Εἶναι τό πρόσωπο τῆς "Ἑλλάδας ὡς λόγος, δηλαδὴ τῆς αἰώνιας ᾿ Ἑλλάδας μὲ τὸ αἰνιγματικὸ μειδίαμα, ποὺ ἀναδύεται ἀπὸ τὰ καθοριστικὰ αὐτὰ ρήματα τῆς ᾿Ἑλλάδας, ὅταν ὁ λόγος συμπορεύεται μὲ τὸν μῦθο, ἐνῷ ἡ πνοὴ τοῦ διθυ- ράµβου παραμένει κρίσιµη γιὰ τὸ νόημα τῆς ζωῆς, ὅπως ὑπαινίσσεσαι. Εἶναι ἡ ἀγγελία τοῦ Ἕλληνα, ὡς ἱστορικὴ παράσταση, κι ὄχι τοῦ ὑποκειμένου, γιὰ νὰ