ΛΑΜΠΡΟΣ ΝΤΟΚΑΣ (τοῦ Πανεπιστημίου Πατρῶν) Χαρακτῆρες τῶν Πραγμματικοτήτων ὲ προηγούμενο ἄρθρο) ἔχουμε ὁρίσει τὴν ἔννοια τῆς πραγματικότητας σὰν μερικῶς ἰσόμορφης εἰκόνας τῶν ἐρεθισμῶν ποὺ δέχεται κάθε φορέας συνείδησης. 'Η πραγματικότητα εἶναι τόσο ἔγκυρη, ὅσο ἡ πιθανότητα γιὰ πρόβλεψη εἶναι μεγαλύτερη. ́Η πρόβλεψη εἶναι ἀποτέλεσμα τῶν πληροφοριῶν ποὺ δέχεται τὸ ὑποκείμενο καὶ τῆς λογικῆς ἐπεξεργασίας αὐτῶν. 'Η περιγραφὴ τοῦ ἀντικειμένου μέσα σὲ ὁποιαδήποτε διαισθητικὴ πραγματικότητα γίνεται σὲ σχέση μὲ τοὺς θεμελιώδεις χαρακτῆρες τῆς αἷσθησης, δηλαδὴ τοῦ χώρου καὶ τοῦ χρόνου, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἀπαραίτητα στοιχεῖα τοῦ μερικοῦ ἰσομορφισμοῦ ὑποκειμένου-άντικειμένου. ̓Η ὕπαρξη βασικῶν κοινῶν χαρακτήρων τῶν διαισθητικῶν πραγματικοτήτων δὲν ἀποτελεῖ ἀπόδειξη ὅτι αὐτοὶ εἶναι ἔμφυτοι, ὅπως ἰσχυρίζεται ὁ Κάντ, γιατὶ ἡ ἀντίληψη τοῦ χώρου καὶ χρόνου ποὺ ἔχουμε ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν κατάσταση τοῦ παρατηρητῆ. Δὲν εἶναι ὅμως ἐσφαλμένο νὰ δεχθοῦμε, πὼς ἕνας φορέας συνείδησης συμφώνως μὲ τὴν ἐξελικτική του πορεία μέσα στὸ μεταβολλόμενο φυσικὸ περιβάλλον διαμόρφωσε σταθεροὺς χαρακτῆρες στὴ συνειδητοποίηση τοῦ ἐξωτερικοῦ κόσμου, οἱ ὁποῖοι δὲν εἶναι μόνο ὑπόθεση τοῦ ὑποκειμένου, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐρεθισμῶν ποὺ προκαλεῖ τὸ ἀντικείμενο: Γιὰ τὴν ἐκ τῶν προτέρων γνώση ποὺ σχηματίζεται ἀπὸ τοὺς προεμπειρικοὺς τύπους, τοὺς ὁποίους ἐπινόησε ὁ Κάντ, θὰ ἐπανέλθουμε, γιατὶ ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὶς ἀμφιβολίες ποὺ μποροῦμε νὰ διατυπώσουμε, εἶναι μιὰ πολὺ ἐνδιαφέρουσα φιλοσοφικἡ θεωρία. ̓Απὸ τὴν αἴσθηση τοῦ χρόνου μέσα σὲ μιὰ διαισθητικἡ πραγματικότητα καὶ ὄχι νοητική γεννιέται ἡ ἔννοια τοῦ παρόντος σὰν μιὰ τομὴ ἀνάμεσα στὶς νοητικὲς πλάνες τοῦ παρελθόντος καὶ τοῦ μέλλοντος. Τὸ ὑποκείμενο ὑπάρχει ἀδιαίρετο στὸ παρὸν, καὶ αὐτὸ ποὺ αἰσθάνεται καὶ συνειδητοποιεῖ ἔχει χαρακτῆρα τοῦ παρόντος. Θὰ ἦταν τελείως παράλογο, δηλαδὴ θὰ κλονίζονταν ἡ ἰσορροπία μιᾶς διαισθητικῆς πραγματικότητας, νὰ ἴσχυριστεῖ κανένας ὅτι ζεῖ στὸ παρελθὸν ἢ στὸ μέλλον. Οἱ πραγματικότητες, ποὺ ἐκφράζουν τὸν αἰσθητὸ κόσμο, δὲν ἐπιτρέπουν καμμιὰ παρέκκλιση στὴ ροὴ τοῦ χρόνου, δηλαδὴ στὴ. γραμμικἡ διάταξη γεγονότων’ μόνο σὲ νοητικὲς πραγματικότητες ὁ χρόνος μπορεῖ νὰ ἐκφρασθεῖ διαφορετικά, γιὰ νὰ δοθοῦν λογικὰ σχήματα σὲ ὁρισμένες κατηγορίες φαινομένων. ̓Ο αἰσθητὸς κόσμος δίδει τὴν δυνατότητα νὰ ὑποστηριχθεῖ, ὅτι ὑπάρχει ἕνας σύνδε.σμος ἀνάμεσα στὸ παρελθὸν καὶ τὸ παρόν καὶ ὅτι οἱ χαρακτῆρες τοῦ παρόντος διαμορφώνονται ἀπὸ τὸ παρελθόν, ἐνῶ τὸ μέλλον εἶναι ὑποθετικὴ προέκταση τοῦ παρόντος μὲ μιὰ δυνατότητα πρόβλεψης. ΧἉ Χα λογικὴ ἐπεξεργασία τῶν πραγματικοτήτων προσφέρει τὴν ἐκπληκτικὴ δυνατότητα πρόβλεψης ὁρισμένων γεγονότων, γιὰ τὰ ὁποῖα δὲν μποροῦμε νὰ ἔχουμε ἐμπειρία. Π.χ. δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γνωρίζουμε, ποιοὶ θὰ εἶναι οἱ κάτοικοι μιᾶς πόλεὼς μετὰ ἀπὸ ἑκατὸ χρόνια! εἴμαστε ὅμως βέβαιοι, πὼς δύο καὶ δύο κάτοικοι τῆς πόλεως θὰ κάνουν τέσσερεις σὲ ὁποιαδήποτε ἐποχή, ἂν ἡ πόλη ἐξακολουθεῖ νὰ ὑπάρχει. Πρέπει (1) Βλ. «Δαυλόν», τεῦχος 65, σ. 3647. ̓ (2) Ζεϊ Ξ ὑπάρχει.