ΛΑΜΠΡΟΣ ΝΤΟΚΑΣ (τοῦ Πανεπιστηµίου Πατρῶν) Χαρακτῆρες τῶν Πραγμµατικοτήτων ὲ προηγούμενο ἄρθρο) ἔχουμε ὁρίσει τὴν ἔννοια τῆς πραγματικότητας σὰν µερι- κῶς ἰσόμορφης εἰκόνας τῶν ἐρεθισμῶν ποὺ δέχεται κάθε φορέας συνείδησης. 'Η πραγματικότητα εἶναι τόσο ἔγκυρη, ὅσο ἡ πιθανότητα γιὰ πρόβλεψη εἶναι μεγαλύ- τερη. ΄Η πρόβλεψη εἶναι ἀποτέλεσμα τῶν πληροφοριῶν ποὺ δέχεται τὸ ὑποκείμενο καὶ τῆς λογικῆς ἐπεξεργασίας αὐτῶν. 'Η περιγραφὴ τοῦ ἀντικειμένου µέσα σὲ ὁποιαδήποτε διαισθητικὴ πραγματικότητα γίνεται σὲ σχέση μὲ τοὺς θεμελιώδεις χαρακτῆρες τῆς αἷ- σθησης, δηλαδὴ τοῦ χώρου καὶ τοῦ χρόνου, οἱ ὁποῖοι εἶναι ἀπαραίτητα στοιχεῖα τοῦ µε- ρικοῦ ἰσομορφισμοῦ ὑποκειμένου-άντικειμένου. ᾿Η ὕπαρξη βασικῶν κοινῶν χαρακτήρων τῶν διαισθητικῶν πραγματικοτήτων δὲν ἀποτελεῖ ἀπόδειξη ὅτι αὐτοὶ εἶναι ἔμφυτοι, ὅπως ἰσχυρίζεται ὁ Κάντ, γιατὶ ἡ ἀντίληψη τοῦ χώρου καὶ χρόνου ποὺ ἔχουμε ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν κατάσταση τοῦ παρατηρητῆ. Δὲν εἶναι ὅμως ἐσφαλμένο νὰ δεχθοῦμε, πὼς ἕνας φορ- έας συνείδησης συμφώνως μὲ τὴν ἐξελικτική του πορεία µέσα στὸ μεταβολλόμενο φυσικὸ περιβάλλον διαμόρφωσε σταθεροὺς χαρακτῆρες στὴ συνειδητοποίηση τοῦ ἐξωτερικοῦ κό- σµου, οἱ ὁποῖοι δὲν εἶναι µόνο ὑπόθεση τοῦ ὑποκειμένου, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐρεθισμῶν ποὺ προκαλεῖ τὸ ἀντικείμενο: Γιὰ τὴν ἐκ τῶν προτέρων γνώση ποὺ σχηματίζεται ἀπὸ τοὺς προεμπειρικοὺς τύπους, τοὺς ὁποίους ἐπινόησε ὁ Κάντ, θὰ ἐπανέλθουμε, γιατὶ ἀνεξάρτητα ἀπὸ τὶς ἀμφιβολίες ποὺ μποροῦμε νὰ διατυπώσουµε, εἶναι μιὰ πολὺ ἐνδιαφέρουσα φιλο- σοφικἡ θεωρία. ᾿Απὸ τὴν αἴσθηση τοῦ χρόνου µέσα σὲ μιὰ διαισθητικἡ πραγματικότητα καὶ ὄχι νοη- τική γεννιέται ἡ ἔννοια τοῦ παρόντος σὰν μιὰ τομὴ ἀνάμεσα στὶς νοητικὲς πλάνες τοῦ παρελθόντος καὶ τοῦ μέλλοντος. Τὸ ὑποκείμενο ὑπάρχει ἀδιαίρετο στὸ παρὸν, καὶ αὐτὸ ποὺ αἰσθάνεται καὶ συνειδητοποιεῖ ἔχει χαρακτῆρα τοῦ παρόντος. Θὰ ἦταν τελείως παρά- λογο, δηλαδὴ θὰ κλονίζονταν ἡ ἰσορροπία μιᾶς διαισθητικῆς πραγματικότητας, νὰ ἴσχυ- ριστεῖ κανένας ὅτι ζεῖ στὸ παρελθὸν ἢ στὸ μέλλον. Οἱ πραγματικότητες, ποὺ ἐκφράζουν τὸν αἰσθητὸ κόσµο, δὲν ἐπιτρέπουν καμμιὰ παρέκκλιση στὴ ροὴ τοῦ χρόνου, δηλαδὴ στὴ. γραμμικἡ διάταξη γεγονότων’ µόνο σὲ νοητικὲς πραγματικότητες ὁ χρόνος μπορεῖ νὰ ἐκ- φρασθεῖ διαφορετικά, γιὰ νὰ δοθοῦν λογικὰ σχήματα σὲ ὁρισμένες κατηγορίες φαινοµέ- νων. ᾿Ο αἰσθητὸς κόσμος δίδει τὴν δυνατότητα νὰ ὑποστηριχθεῖ, ὅτι ὑπάρχει ἕνας σύνδε- .σμος ἀνάμεσα στὸ παρελθὸν καὶ τὸ παρόν καὶ ὅτι οἱ χαρακτῆρες τοῦ παρόντος διαµορ- φώνονται ἀπὸ τὸ παρελθόν, ἐνῶ τὸ μέλλον εἶναι ὑποθετικὴ προέκταση τοῦ παρόντος μὲ μιὰ δυνατότητα πρόβλεψης. ΧἉ Χα λογικὴ ἐπεξεργασία τῶν πραγµατικοτήτων προσφέρει τὴν ἐκπληκτικὴ δυνατότη- τα πρόβλεψης ὁρισμένων γεγονότων, γιὰ τὰ ὁποῖα δὲν μποροῦμε νὰ ἔχουμε ἐ- μπειρία. Π.χ. δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ γνωρίζουμε, ποιοὶ θὰ εἶναι οἱ κάτοικοι μιᾶς πό- λεὼς μετὰ ἀπὸ ἑκατὸ χρόνια! εἴμαστε ὅμως βέβαιοι, πὼς δύο καὶ δύο κάτοικοι τῆς πόλεως θὰ κάνουν τέσσερεις σὲ ὁποιαδήποτε ἐποχή, ἂν ἡ πόλη ἐξακολουθεῖ νὰ ὑπάρχει. Πρέπει (1) Βλ. «Δαυλόν», τεῦχος 65, σ. 3647. (2) Ζεϊ Ξ ὑπάρχει. ᾿