ΛΑΜΠΡΟΣ ΝΤΟΚΑΣ (τοῦ Πανεπιστηµίου Πατρῶν) Τί ζητεῖται ἀπὸ τὴ γνώση κῶν καὶ νοητικῶν πραγματικοτήτὠν, θὰ προσπαθήσουμε, ὅσο μποροῦ- με, νὰ ξεκαθαρίσουµε ἕνα σωρὸ ἐρωτήματα, ποὺ εἶναι δύσκολο νὰ τὰ ἰε- ραρχήσει κανείς. Προτοῦ προχωρήσουμε σὲ ὁποιοδήποτε ὀντολογικὸ ἢ µεταφυ- σικὸ ἐρώτημα, μιὰ ἀμφιβολία γιὰ κάθε μορφὴ γνώσης γεννιέται. Ἔτσι ἁπλοϊκὰ μποροῦμε νὰ παραθέσουµε τὰ ἐρωτήματα: ΜμΜ"- ἀπὸ τὴν πρώτη γνωριμία' ποὺ κάναμε μὲ τὸν χῶρο τῶν διαισθητι- Ι) Ὑπάρχει γνώση καὶ πῶς μποροῦμε νὰ τὴν φαντασθοῦμε; 2) Τί εἴδους γνώση μποροῦμε νὰ ἔχουμε; 3) Ἢ γνώση εἶναι ἀντικειμενικὴ ἢ ὑποκειμενικὴ ὑπόθεση; 4) Τί εἶναι ἀλήθεια; “Ὑπάρχει σχέση μεταξὺ ἀληθείας καὶ γνώσης; 5) Μποροῦμε νὰ φτάσουμε στὴ γνώση; Καί πῶς; ᾿Ασφαλῶς εἶναι παράδοξο νὰ ἀσχοληθεῖ κανεὶς πρῶτα μὲ τὸ τελευταῖο ἐρώ- τηµα, χωρὶς προηγουμένως νὰ ἔχει καθορίσει, κατὰ κάποιο τρόπο, τὸ τί ζητᾶ ἀ- πὸ τὴ γνώση. Πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ γνωρίζω, ἂν μπορῶ νὰ κατακτήσω κάτι, ποὺ δὲν ξέρω ἂν ὑπάρχει καὶ τί εἶναι; ᾿ Ἢ ἱστορία τῆς φιλοσοφίας μᾶς πληροφορεῖ πὼς ἐκεῖνο ποὺ ζητοῦμε νὰ γνω- ρίσουμε, συνεχῶς μεταβάλλεται καὶ μαζί του ἀλλάζει καὶ ὁ τρόπος προσέγγισης᾽ ἢ πολλὲς φορὲς ὁ τρόπος προσέγγισης εἶναι καθοριστικὸς γι᾿ αὐτὸ ποὺ ζητοῦμε νὰ κατακτήσουμε. 'Ο ἄνθρωπος κινούμενος μέσα στὸν κόσμο τῶν πραγματικοτή- των, ὁ ὁποῖος συνεχῶς μεταβάλλεται καὶ διευρύνεται, διαμορφώνει ἕνα ὄργανο μὲ τὸ ὁποῖο μπορεῖ νὰ ταξινομήσει τὰ φαινόμενα σὲ κατηγορίες, νὰ διαπιστώσει λειτουργία σ᾽ αὐτὴ καὶ νὰ κρίνει σὲ εἰδικὲς καὶ γενικὲς περιπτώσεις. Αὐτὸ τὸ ὄργανο εἶναι ἡ λογικὴ, ιιὲ τὴν ὁποία ἔχουμε ἀσχοληθεῖ”. Ξέρουμε τὸν τρόπο ποὺ λειτουργεῖ ἡ λογική: καὶ ὄχι μόνο αὐτό, ἀλλὰ καὶ συνεχῶς πλουτίζουμε μὲ και- νούργιους τρόπους κριτικῆς σκέψης τὴ νόηση. "Οπως εἴπαμε, ἡ δίτιμη λογικὴ γεννήθηκε ἀπὸ τὴν ἀνάγκη γιὰ πρόβλεψη συμβάντων. Ἢ γέννησή της δὲν ἔγινε οὔτε ἀπὸ τὴν τύχη οὔτε ἦταν ὁλοκληρωμένη: εἶναι ἀποτέλεσμα μιᾶς σκληρῆς προσπάθειας, ποὺ ἡ ἀρχή της βρίσκεται μαζὶ μὲ αὐτὴ τὴν ἀρχὴ τῆς ζωῆς. Πολλὰ σημάδια φανερώνουν πὼς τὸ ξεκίνημά της δὲν ἦταν μοναδικό. Π.χ. ἂν δεχθοῦμε πὼς ἡ ἀντίληψη ποὺ ἔχει ὁ ἄνθρωπος γιὰ τὸν κόσμο ἀντανακλᾶ στόν ἔναρθρο λό- γο ποὺ χρησιμοποιεῖ, τότε μὲ τὴν βοήθεια τῆς ἐθνογλωσσολογίας διαπιστώνεται ἀπὸ τὴν µελέτη τῶν γλωσσῶν τῶν Χόπι, ᾽ Απάτσι κ.τ.λ., ὅτι οἱ λαοὶ αὐτοὶ σκέ- πτονται καὶ ἀντιλαμβάνονται τὸν κόσµο κατὰ διαφορετικὸ τρόπο ἀπὸ τοὺς λα- (1) «Δαυλός», «Πραγματικότητες καὶ ἀντικειμενικὴ πραγματικότητα» (τεῦχος 65). «Χαρακτῆρες τῶν πραγματικοτήτὠν» (τ. 74). (2) «Δαυλός», τ. 43, ᾿]ούλιος 1985.