πΞξΞ ΕἸΠΛΟΓΗ ΕΠΙΣΤΟΛΩΝ ΑΝΑΓΝΏΩΣΤΩΝ. Περὶ δουλείας καὶ δούλων -- ἄλλοτε καὶ τώρα Κύριε διευθυντά, Οἱ δοῦλοι τυγχάνουν φύσει δοῦλοι: κανεὶς δὲν μπορεῖ νὰ δουλοποιήση: κάποιον μὴ δοῦλο ἢ νὰ καταστήσῃ ἐλεύθερο τὸν μὴ ἐλεύθερο. Τὰ περὶ παραχωρήσεως ἔλευθεριῶν καὶ δικαιωμάτων, ποὺ συχνότατα ἐξαγγέλλουν οἱ ἑκάστοτε θρησκευτικο-πολιτικοὶ ἡγέτες, ἀποτελοῦν λαϊκίστικα μυθεύματα, ποὺ στὴν ἔσχατη περίπτωση μποροῦν νὰ ὑποληφθοῦν ὡς καταστατικὸς χάρτης καὶ διακανονισμὸς μεταχειρίσεως τῶν δούλων. Ἡ ἐλευθερία πάντως οὔτε χαρίζεται οὔτε κληρονομιέται: Κατακτᾶται διαρκῶς! Συμπληρώνοντας τὸ ἄρθρο «Περὶ δουλείας ἄλλοτε -- ΚΑΙ ΤΩΡΑΡ («Δαυλός», τ. 88) ἂς μοῦ ἐπιτραπῆ νὰ προσθέσω τὰ ἑξῆς: Οἱ δοῦλοι --- κι αὐτὸ τὸ γνωρίζουν οἱ ̓ δουλαγωγοὶ --- τὴ χαίρονται τὴ δουλεία τους, γιατὶ αὐτὴ εἶναι ἡ φυσική τους κατάσταση κι ὡς ἐκ τούτου ἀδυνατοῦν νὰ ζήσουν χωρὶς αὐτήν. ἼΕτσι «πολλοὶ δοῦλοι φυγόντες δεσπότας, ἐλεύθεροι ὄντες, τὴν αὐτὴν φάτνην ζητοῦσι πάλιν», γιατὶ «μόνον δουλικὸν βίον δύνανται ἴσχειν». Οἱ δοῦλοι εἶναι δοῦλοι τῶν ἐνστίκτων τους, τῶν ἀνεξέλεγκτων παθῶν καὶ θελήσεών τοὺς, τῶν ἀντιφατικῶν ἐπιθυμιῶν τους! δὲν ἔχουν τὸν «σταθερὸν οἴακα πρὸς στάθμην βίου», τὸ σταθερὸ σημεῖο ἀναφορᾶς. Ο ἐσωτερικὸς νόμος, ὁ «ἐν τῇ ψυχῇ λόγος», εἶναι βουλιαγμένος ὑπὸ τὸν τάραχὴν τῶν ἀγαλήνευτων ψυχικῶν ρευμάτων κι οἱ δοῦλοι μεταπίπτουν ἀπὸ κατάσταση σὲ κατάσταση, μὴ γνωρίζοντας τὶ ζητοῦνε, «ὅττι δίχα τοις τὰ νοήματα» (Σαπφά). Κι ὅσον ἀφορᾶ στὶς πρακτικὲς ἀνάγκες τῆς ζωῆς, οἱ δοῦλοι μποροῦν νὰ ἀντεπεξέλθουν πιθανόν: ὅ,τι ὅμως τοὺς βασανίζει εἶναι τὸ ἄγχος, ἡ ἀπουσία δυνατότητας καὶ θέλησης ζωῆς, κάτι ποὺ ἀναζητοῦν ἀπ ̓ τοὺς ἄλλους: πρᾶγμα ποὺ σημαίνει ὅτι εἷναι εὐδαίμονες, ἂν τοὺς συμβῆ «δεσπότας χρηστοὺς τυχεῖν». Οἱ Ἕλληνες τῆς καλῆς ἐποχῆς ἦταν ἐλεύθεροι ἄνθρωποι, σ ̓ ἀντίθεση μὲ τοὺς ἄλλους λαούς. «Πᾶς μὴ Ἕλλην βάρβαρος», ἔλεγαν, ἐννοώντας ὅτι οἱ μὴ “Ἐλληνες εἶναι δοῦλοι τοῦ θεοῦ, τῶν ἀρχόντων τους, τῶν ἀφύσικων καὶ ἀταίριαστων --- ἄδικων --- νόμων, τῶν παθῶν τους καὶ ἐν γένει τῶν καταστάσεων’ Ἕλληνες δὲ ἐκαλοῦντο «οἱ τῆς παιδεύσεως τῆς "Ελληνικῆς μετέχοντες...Ρ. . . ̓Αλλὰ καὶ οἱ ἐλεύθεροι ἄνθρωποι δὲν ἔχουν ἀνάγκη δούλων, γιατὶ τότε θὰ ἔπαυαν νὰ ́ναι ἐλεύθεροι καὶ θὰ μεταβάλλονταν σὲ δούλους τῶν δούλων: μόνο οἱ δοῦλοι ἔχουν ἀνάγκη τῷν ὁμοίων τους, ὅπως καὶ μόνο κακοποιημένες καὶ τυραννισμένες ψυχὲς εὐχαριστοῦνται κακοποιώντας καὶ βασανίζοντας ἀνθρώπους. Οἱ ἐλεύθεροι ἄνθρωποι σέβονται τὴ φύση καὶ τὰ δημιουργήματά της, ἄρα καὶ τοὺς δούλους, στοὺς ὁποίους φέρονται ἀνάλογα μὲ τὴν ἰδιάζουσα κατάστασή τους. .. Ἢ δυστυχία τῶν δούλων ἄρχισε, ἀφότου ἐλευθερόμορφοί δοῦλοι ἐπέτυχαν τὴν παραπλάνηση τῶν ὁμοίων τους, τοὺς ὁποίους, ἀφοῦ τοὺς ἐνοχοποίησαν καὶ τοὺς ἐξῆψαν τὰ πάθη τους, ἔστρεψαν ἐναντίον τῶν ἐλευθέρων, ἐναντίον τῶν ἀρίστων. Εκτοτε ἡ ἀπέραντη μᾶζα τῶν δούλων κατρακυλᾶ διαρκῶς στὴν ἄβυσσο τῆς κακοδαιμονίας χωρὶς γνώμονα πιὰ καὶ χωρὶς τροχοπέδες. Οἱ δουλαγωγοί, οἱ νέοι ἀφέντες τους, εἶναι οἱ κάκιστοι δοῦλοι, ποὺ τοὺς μεταχειρίζονται σκαιότατα’ οἱ τελευταῖοι ὦσαύτως, μὴ ὄντες φυσικοὶ ἡγέτες καὶ διαισθανόμενοι τὸ ἀνασφαλὲς τῆς θἐέσεώς τους, τοὺς βασανίζουν καὶ χωρὶς λόγο ἀκόμη, ἔτσι ἀπὸ φιλυποψία καὶ πρόληψη. 'Ο ̓Αθηναῖος εἰς τοὺς «Δειπνοσοφιστὰς» (133-4) ἀναφέρει τὴν ἱστορία ἑνὸς τέτοιου δουλαγωγοῦ, ὁ ὁποῖος ἐπέτυχε ν ̓ ᾱναδειχθεῖ τοιοῦτος χάρη στὸ θράσος καὶ τὴν ἐγκληματικότητά του. 'Ο ἀρχιδοῦλος αὐτὸς τόσα βασανιστήρια καὶ κακοποιή-