πΞξΞ ΕἸΠΛΟΓΗ ΕΠΙΣΤΟΛΩΝ ΑΝΑΓΝΏΩΣΤΩΝ. Περὶ δουλείας καὶ δούλων -- ἄλλοτε καὶ τώρα Κύριε διευθυντά, Οἱ δοῦλοι τυγχάνουν φύσει δοῦλοι: κα- νεὶς δὲν μπορεῖ νὰ δουλοποιήση: κάποιον μὴ δοῦλο ἢ νὰ καταστήσῃ ἐλεύθερο τὸν μὴ ἐλεύθερο. Τὰ περὶ παραχωρήσεως ἔλευθε- ριῶν καὶ δικαιωμάτων, ποὺ συχνότατα ἐ- ξαγγέλλουν οἱ ἑκάστοτε θρησκευτικο-πο- λιτικοὶ ἡγέτες, ἀποτελοῦν λαϊκίστικα μυ- θεύματα, ποὺ στὴν ἔσχατη περίπτωση μπο- ροῦν νὰ ὑποληφθοῦν ὡς καταστατικὸς χάρτης καὶ διακανονισμὸς μεταχειρίσεως τῶν δούλων. Ἡ ἐλευθερία πάντως οὔτε χαρίζεται οὔτε κληρονομιέται: Κατακτᾶται διαρκῶς! Συμπληρώνοντας τὸ ἄρθρο «Περὶ δουλείας ἄλλοτε -- ΚΑΙ ΤΩΡΑΡ («Δαυ- λός», τ. 88) ἂς μοῦ ἐπιτραπῆ νὰ προσθέσω τὰ ἑξῆς: Οἱ δοῦλοι --- κι αὐτὸ τὸ γνωρίζουν οἱ᾽ δουλαγωγοὶ --- τὴ χαίρονται τὴ δουλεία τους, γιατὶ αὐτὴ εἶναι ἡ φυσική τους κατά- σταση κι ὡς ἐκ τούτου ἀδυνατοῦν νὰ ζή- σουν χωρὶς αὐτήν. ἼΕτσι «πολλοὶ δοῦλοι φυγόντες δεσπότας, ἐλεύθεροι ὄντες, τὴν αὐτὴν φάτνην ζητοῦσι πάλιν», γιατὶ «μόνον δουλικὸν βίον δύνανται ἴσχειν». Οἱ δοῦλοι εἶναι δοῦλοι τῶν ἐνστίκτων τους, τῶν ἀνεξέλεγκτων παθῶν καὶ θελή- σεών τοὺς, τῶν ἀντιφατικῶν ἐπιθυμιῶν τους! δὲν ἔχουν τὸν «σταθερὸν οἴακα πρὸς στάθμην βίου», τὸ σταθερὸ σημεῖο ἀναφο- ρᾶς. Ο ἐσωτερικὸς νόμος, ὁ «ἐν τῇ ψυχῇ λόγος», εἶναι βουλιαγμένος ὑπὸ τὸν τάρα- χὴν τῶν ἀγαλήνευτων ψυχικῶν ρευμάτων κι οἱ δοῦλοι μεταπίπτουν ἀπὸ κατάσταση σὲ κατάσταση, μὴ γνωρίζοντας τὶ ζητοῦνε, «ὅττι δίχα τοις τὰ νοήματα» (Σαπφά). Κι ὅσον ἀφορᾶ στὶς πρακτικὲς ἀνάγκες τῆς ζωῆς, οἱ δοῦλοι μποροῦν νὰ ἀντεπε- ξέλθουν πιθανόν: ὅ,τι ὅμως τοὺς βασανίζει εἶναι τὸ ἄγχος, ἡ ἀπουσία δυνατότητας καὶ θέλησης ζωῆς, κάτι ποὺ ἀναζητοῦν ἀπ᾿ τοὺς ἄλλους: πρᾶγμα ποὺ σημαίνει ὅτι εἷ- ναι εὐδαίμονες, ἂν τοὺς συμβῆ «δεσπότας χρηστοὺς τυχεῖν». Οἱ Ἕλληνες τῆς καλῆς ἐποχῆς ἦταν ἐ- λεύθεροι ἄνθρωποι, σ᾽ ἀντίθεση μὲ τοὺς ἄλλους λαούς. «Πᾶς μὴ Ἕλλην βάρβα- ρος», ἔλεγαν, ἐννοώντας ὅτι οἱ μὴ “Ἐλλη- νες εἶναι δοῦλοι τοῦ θεοῦ, τῶν ἀρχόντων τους, τῶν ἀφύσικων καὶ ἀταίριαστων --- ἄ- δικων --- νόμων, τῶν παθῶν τους καὶ ἐν γέ- νει τῶν καταστάσεων’ Ἕλληνες δὲ ἐκαλοῦ- ντο «οἱ τῆς παιδεύσεως τῆς "Ελληνικῆς µετέχοντες...Ρ. . . ᾿Αλλὰ καὶ οἱ ἐλεύθεροι ἄνθρωποι δὲν ἔ- χουν ἀνάγκη δούλων, γιατὶ τότε θὰ ἔπαυαν νὰ ΄ναι ἐλεύθεροι καὶ θὰ μεταβάλλονταν σὲ δούλους τῶν δούλων: μόνο οἱ δοῦλοι ἔχουν ἀνάγκη τῷν ὁμοίων τους, ὅπως καὶ μόνο κακοποιημένες καὶ τυραννισμένες ψυχὲς εὐ- χαριστοῦνται κακοποιώντας καὶ βασανίζο- ντας ἀνθρώπους. Οἱ ἐλεύθεροι ἄνθρωποι σέ- βονται τὴ φύση καὶ τὰ δημιουργήματά της, ἄρα καὶ τοὺς δούλους, στοὺς ὁποίους φέ- ρονται ἀνάλογα μὲ τὴν ἰδιάζουσα κατά- στασή τους. .. Ἢ δυστυχία τῶν δούλων ἄρχισε, ἀφό- του ἐλευθερόμορφοί δοῦλοι ἐπέτυχαν τὴν παραπλάνηση τῶν ὁμοίων τους, τοὺς ὁ- ποίους, ἀφοῦ τοὺς ἐνοχοποίησαν καὶ τοὺς ἐ- ξῆψαν τὰ πάθη τους, ἔστρεψαν ἐναντίον τῶν ἐλευθέρων, ἐναντίον τῶν ἀρίστων. Ε- κτοτε ἡ ἀπέραντη μᾶζα τῶν δούλων κατρα- κυλᾶ διαρκῶς στὴν ἄβυσσο τῆς κακοδαι- µονίας χωρὶς γνώμονα πιὰ καὶ χωρὶς τρο- χοπέδες. Οἱ δουλαγωγοί, οἱ νέοι ἀφέντες τους, εἶναι οἱ κάκιστοι δοῦλοι, ποὺ τοὺς μεταχειρίζονται σκαιότατα’ οἱ τελευταῖοι ὦ- σαύτως, μὴ ὄντες φυσικοὶ ἡγέτες καὶ διαι- σθανόµενοι τὸ ἀνασφαλὲς τῆς θἐέσεώς τους, τοὺς βασανίζουν καὶ χωρὶς λόγο ἀκόμη, ἔ- τσι ἀπὸ φιλυποψία καὶ πρόληψη. 'Ο ᾿Αθηναῖος εἰς τοὺς «Δειπνοσοφι- στὰς» (133-4) ἀναφέρει τὴν ἱστορία ἑνὸς τέ- τοιου δουλαγωγοῦ, ὁ ὁποῖος ἐπέτυχε ν᾿ ᾱ- ναδειχθεῖ τοιοῦτος χάρη στὸ θράσος καὶ τὴν ἐγκληματικότητά του. 'Ο ἀρχιδοῦλος αὐτὸς τόσα βασανιστήρια καὶ κακοποιή-