ΒΕΝΙΑΜΙΝ Τ1ΙΒΕ ΤΑ Τὰ κρίσιμα 15/100 τοῦ δευτερολέπτου 3 4 (Ἔχει ὁ ἐγκέφαλος ἰδική του βούληση;) Πρόκειται γιὰ ἕνα πανάρχαιο καὶ ἐπίμονο ἐρώτημα, ἴσως οὐδέποτε τοποθε- τημένο τόσο εὔστοχα ὅσο στὸν «Οἰδίποδα Τύραννον» ἀπὸ τὸν Σοφοκλῆ κατὰ τὸν πέμπτο αἰῶνα π.Χ. Κατὰ τὸ ἔργο ἡ βασανιστικὴ προφητεία, ἡ ὁποία ἐδόθη ἀπὸ τὸ μαντεῖο τῶν Δελφῶν, εἶναι, ὅτι κάποια ἡμέρο ὁ ἥρωας θὰ σκοτώσῃ τὸν πατέρα του καὶ θὰ λάβη ὡς σύζυγο τὴν μητέρα του. Ο Οἰδίπους, ὅταν πληροφο- ρῆται τὸ πεπρωμένο του, ἀποφασίζει νὰ τὸ ἀποφύγη ἐγκαταλείποντας τὸ σπίτι του στὴν Κόρινθο. Σὲ ἕνα σταυροδρόμι φιλονικεῖ μὲ ἕνα ταξιδιώτη καὶ τὸν σκο- τώνει. Λίγο ἀργότερα φθάνει εἰς τὴν Θήβα, ὅπου, ἀφοῦ σώζη τὴν πόλη ἀπὸ ἕνα τέρας. τὴ Σφίγγα, στέφεται βασιλεὺς καὶ νυμφεύεται τὴν χήρα βασίλισσα ᾿Ιοκά- στη. Μία εἰκοσαετία ἀργότερα ὁ Οἰδίπους πληροφορεῖται τὴν ἀλήθεια: οἱ πραγ- ματικοὶ γονεῖς του δὲν εἶναι τὸ ζεῦγος τὸ ὁποῖο τὸν ἀνέθρεψε, ἀλλὰ ὁ ἄνθρωπος τὸν ὁποῖον ἐφόνευσε εἰς τὸ σταυροδρόμι (ὁ βασιλεὺς Λάιος τῶν Θηβῶν) καὶ ἡ βασίλισσα ᾿Ιοκάστη. ᾿Ο Οἰδίπους ἀντιλαμβάνεται, ὅτι οἱ θεοί, ὄχι αὐτός, ἔχουν ἀποφασίσει περὶ τῆς τύχης του. Ἔντρομος ἐξορύσσει τοὺς ὀφθαλμούς του. Τὸ ἐρώτημα τὸ ὁποῖο τίθεται ἀπὸ τὸ ὁράμα τοῦ Σοφοκλέους, κατευθύνεται εἰς τὸ καίριο σημεῖο αὐτοῦ τὸ ὁποῖο ὀνομάζουμε ἀνθρώπινο πεπρωμένο: Εἴμεθα αὖ- τόνομα ἄτομα μὲ ἰδική µας γνώμη περὶ τῶν πράξεων µας ἢ οἱ σκέψεις µας καὶ ἡ συμπεριφορά µας ἀποφασίζονται ἀπὸ δυνάμεις ἐκτὸς ἡμῶν; Οἱ πρῶτοι φιλόσο- φοι ἔτειναν πρὸς τὴν ἄποψη τοῦ Σοφοκλέους, ὅτι δηλαδὴ οἱ θεοὶ ἐλέγχουν τὶς ἀνθρώπινες πράξεις, ἄποψη ἡ ὁποία ἔφθασε εἰς τὸ ἀπόγειό της κατὰ τὸν δέκατο ἕβδομο αἰῶνα, εἰς τὰ κείµενα τοῦ Γερμανοῦ φιλοσόφου Σπινόζα. Αὐτὸς ἐπίστευε, ὅτι ἡ ἐντύπωση ὅτι ὁ ἄνθρωπος εἶναι ἱκανὸς νὰ λαμβάνη ἀποφάσεις, δὲν εἶναι παρὰ µία ψευδαίσθηση, διότι ἡ ὕλη καὶ ἡ σκέψη ἀποτελοῦν ἰδιότητες τοῦ Θεοῦ καί, συνεπῶς, ἀποφασίζονται ἀπὸ Αὐτόν. Η ἀντίθετη ἄποψη ἀνεπτύχθη κατὰ τὸν δεύτερο σἰῶνα π.Χ. ἀπὸ τοὺς ΄Εβραίους συγγραφεῖς τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης. Κάθε ὄτομο, ἔλεγαν, ἐκλέγει ἐλευθέρως τὴν κακὴ ἢ τὴν ἀγαθὴ ἐσωτερικὴ πα- ρόρμηση. Κατὰ τὶς ἀρχὲς τοῦ πέμπτου αἰῶνος μ.Χ. ὁ Αγιος Αὐγουστῖνος ἔπε- ξεργάσθηκε αὐτὴν τὴν θεωρία καὶ τὴν ἐπιβεβαίωσε ἰσχυριζόμενος ὅτι ὁ Θεὸς ἔ- χει δώσει εἰς τὸν ἄνθρωπο ἐλευθέρα βούληση - ἀλλὰ καὶ τοῦ ἔχει ἐμφυτεύσει τὴν ἐπιθυμία νὰ εἶναι ἅγιος. Μία ἄλλη ἄποψη περὶ ἐλευθέρας βουλήσεως υἱοθετήθηκε ἀπὸ ἀθεϊστὲς φιλο- σόφους, ὅπως ὁ Δημόκριτος, ὁ ὁποῖος κατὰ τὸ δεύτερο ἥμισυ τοῦ πέμπτου αἰῶ- νος π.Χ. ἰσχυρίζετο ὅτι οἱ ἀλληλεπιδράσεις ἀοράτων σωματιδίων, ὅπως τῶν ἀτό- μῶν τῶν μορίων, εὐθύνονται γιὰ κάθε δραστηριότητα ἐπὶ τῆς γῆς. περιλαμβανο- ΣΤΟ κ. Β.1.. εἶναι καθηγητὴς Νευρολογίας τοῦ Πανεπιστημίου τοῦ Αγ. Φραγκίσκου.