ΑΝ. Ν. ΖΟΥΜΠΟΣ (ἀ.μ. τῆς ̓ Ακαδημίας ̓Αθηνῶν) Αἴτιον καὶ αἰτιατὸν Ἢ Πλατωνικὴ ἔκφρασις «τί ἐστι» γιὰ κάθε πρᾶγμα ὑπονοεῖ τὸ τὶ «εἷναι» καὶ διατὶ «εἶναι»' ὁ διαρχικὸς χαρακτὴρ τοῦ «εἶναι» σκιαγραφεῖ τὸν νόμον τῆς αἰτιοκρατίας εἰς τὸν χῶρον τῆς ἱστορίας ἢ τὴν προαγωγἠν τῶν φαινομένων εἰς τὰς ̓ Ιδέας διὰ τὸν κόσμον τοῦ πνεύματος" ἡ ἔννοια π.χ. τοῦ Κράτους εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα μιᾶς αἰτίας αἰτία καὶ αἰτιατὸν εὑρίσκονται σὲ ἀλληλοεξάρτησι' οἱ ἄνθρωποι τῆς πρωτογόνου ἐποχῆς εὑρίσκονται διαρκῶς σὲ πόλεμο, οἱ ἰσχυροὶ ἐναντίον τῶν ἀσθενῶν' ἡ «θεωρία τῆς συνθήκΏς» εἶναι ἡ πρώτη συνθηκολόγησις τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων τῆς πρωΐμου ἐποχῆς, γιὰ νὰ ἀποτελέσουν τὴν πρώτην κοινωνίαν καὶ νὰ ζήσουν εἰρηνικὰ καὶ νὰ δημιουργήσουν στὴ συνέχεια ἔργα προόδου καὶ πολιτισμοῦ καί, μπορῶ νὰ πῶ, ὅτι ἀπ ̓ αὐτὴ τὴ «συνθήκη» γεννήθηκε ἡ ἔννοια τῆς «πολιτειολογίας», ἡ ὁποία ἐρευνᾶ καὶ ἐξετάζει τὴ δομὴ καὶ τὴ λειτουργία τῆς πολιτείας’ ὁ ἐρευνητὴς τοῦ σήμερα ἔργον του ἔχει τὴν ἀνεύρεσι τῆς γεννήσεως τοῦ ὁποιουδήποτε φαινομένου, τὸ φαινόμενον εἶναι πάντα προϊὸν τοῦ μὴ φαινομένου, τοῦ ἀοράτου, τοῦ ἰδεατοῦ. τὸ ὁποῖον συλλαμβάνεται νοητικά, ἐφ ̓ ὅσον τὸ φαινόμενόν του ὑπάρχει' ὁ χῶρος τοῦ πνεύματος εἶναι πλήρης ἀπὸ λογῆς-λογῆς φαινόμενα. 'Ο χῶρος ἔπειτα τῆς ἱστορίας ἐνέχει αἰτιοκρατικὸν χαρακτῆρα’ αἰτία καὶ ἀποτέλεσμα, αἴτιον καὶ αἰτιατόν, εἶναι ἔννοιες οἱ ὁποῖες ζητοῦν ἕρμηνεία καὶ διασάφησι γιὰ νὰ μπορέση ἡ ἱστορία νὰ περάση ἀπὸ τὴν περιγραφὴ στὴν αἰτιολογικὴ ἀνάλυσι τῶν γεγονότων καὶ νὰ γίνη ἔτσι φιλοσοφία τῆς ἱστορίας" ἕνας π.χ. «πόλεμος» ἔχει διαχρονικὸν χαρακτῆρα καὶ ἀποτελεῖται, ὅπως εἶναι φυσικόν, ἀπὸ τὴν αἰτία καὶ τὸ ἀποτέλεσμα, ὅπως ἀκριβῶς ἕνα λογικό διανόημα ἀπὸ τὸν λόγο καὶ τὴν ἀκολουθία: ἡ πτῶσις τοῦ Βυζαντίου στὰ [453 εἶναι βέβαια ἕνα γεγονός, ἕνα ἀποτέλεσμα, ἕνα αἰτιατό' τὸ αἴτιο ὅμως εἶναι πολὺ παλαιό’ ἡ ἥττα τῆς Μαντζικὲρτ στὰ 1071 μὲ τὸν αὐτοκράτορα Ρωμανὸν τὸν Δ ́ τὸν Διογένη ἔφερε «τὸν Τοῦρκον νὰ στήση τὴν σκηνή του στὴ Μ. ̓Ασία» κατὰ τὴν ἔκφρασιν νεωτέρου ἱστορικοῦ τῶν Βυζαντινῶν πραγμάτων καὶ νὰ φέρη σιγἁἀ-σιγὰ τὴν πτῶσι τῆς Βασιλεύουσας. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχει αἰτιατὸν χωρὶς αἰτία, τὰ ἀποτελέσματα εἶναι τὰ προϊόντα τῶν αἰτιῶν ̓ ἰδέες καὶ φαινόμενα, αἰτίες καὶ ἀποτελέσματα εἶναι προϊόντα αἰτιοκρατικῶν δυνάμεων: ὁ ἄνθρωπος ἔχει μόνιμον ἔργον τὴν ἀνάλυσι τοῦ φαινομένου καὶ τὴν ἀναγωγήν του εἰς τὸ πραγματικόν’ ἡ ἐνυπάρχουσα αὐτὴ αἰτιοκρατική. ἢ ἄλλως λεγόμενη «αἰτιώδης σειρὰ» (οσδιιΦΔΙΠΘΧΙΙ5), εἴτε εἶναι εἰς τὸν χῶρον τοῦ πνεύματος εἴτε εἶναι εἰς τὸν χῶρον τῆς ἱστορίας, θὰ ἀποτελῆ τὸ μόνιμο καὶ διαρκὲς ἀντικείμενον τοῦ ἀνθρωπίνου πνεύματος, ὅταν αὐτὸ θὰ θελήση νὰ παίξη τὸν ρόλο τοῦ πρωταγωνιστοῦ στὸ χῶρο γενικὰ τοῦ ἐπιστητοῦ.