ΑΝ. Ν. ΖΟΥΜΠΟΣ (ἀ.μ. τῆς ᾿ Ακαδημίας ᾿Αθηνῶν) Αἴτιον καὶ αἰτιατὸν Ἢ Πλατωνικὴ ἔκφρασις «τί ἐστι» γιὰ κάθε πρᾶγμα ὑπονοεῖ τὸ τὶ «εἷ- ναι» καὶ διατὶ «εἶναι»' ὁ διαρχικὸς χαρακτὴρ τοῦ «εἶναι» σκιαγραφεῖ τὸν νό- μον τῆς αἰτιοκρατίας εἰς τὸν χῶρον τῆς ἱστορίας ἢ τὴν προαγωγἠν τῶν φαινομένων εἰς τὰς ᾿ Ιδέας διὰ τὸν κόσμον τοῦ πνεύματος" ἡ ἔννοια π.χ. τοῦ Κράτους εἶναι τὸ ἀποτέλεσμα μιᾶς αἰτίας αἰτία καὶ αἰτιατὸν εὑρίσκονται σὲ ἀλληλοεξάρτησι' οἱ ἄνθρωποι τῆς πρωτογόνου ἐποχῆς εὑρίσκονται διαρκῶς σὲ πόλεμο, οἱ ἰσχυροὶ ἐναντίον τῶν ἀσθενῶν' ἡ «θεωρία τῆς συνθή- κΏς» εἶναι ἡ πρώτη συνθηκολόγησις τῶν ἀνθρώπων ἐκείνων τῆς πρωΐμου ἐ- ποχῆς, γιὰ νὰ ἀποτελέσουν τὴν πρώτην κοινωνίαν καὶ νὰ ζήσουν εἰρηνικὰ καὶ νὰ δημιουργήσουν στὴ συνέχεια ἔργα προόδου καὶ πολιτισμοῦ καί, μπορῶ νὰ πῶ, ὅτι ἀπ᾽ αὐτὴ τὴ «συνθήκη» γεννήθηκε ἡ ἔννοια τῆς «πολι- τειολογίας», ἡ ὁποία ἐρευνᾶ καὶ ἐξετάζει τὴ δομὴ καὶ τὴ λειτουργία τῆς πολιτείας’ ὁ ἐρευνητὴς τοῦ σήµερα ἔργον του ἔχει τὴν ἀνεύρεσι τῆς γεννή- σεως τοῦ ὁποιουδήποτε φαινομένου, τὸ φαινόμενον εἶναι πάντα προϊὸν τοῦ μὴ φαινομένου, τοῦ ἀοράτου, τοῦ ἰδεατοῦ. τὸ ὁποῖον συλλαμβάνεται νοη- τικά, ἐφ᾽ ὅσον τὸ φαινόµενόν του ὑπάρχει' ὁ χῶρος τοῦ πνεύματος εἶναι πλήρης ἀπὸ λογῆς-λογῆς φαινόμενα. 'Ο χῶρος ἔπειτα τῆς ἱστορίας ἐνέχει αἰτιοκρατικὸν χαρακτῆρα’ αἰτία καὶ ἀποτέλεσμα, αἴτιον καὶ αἰτιατόν, εἶναι ἔννοιες οἱ ὁποῖες ζητοῦν ἕρμη- νεία καὶ διασάφησι γιὰ νὰ μπορέση ἡ ἱστορία νὰ περάση ἀπὸ τὴν περιγρα- φὴ στὴν αἰτιολογικὴ ἀνάλυσι τῶν γεγονότων καὶ νὰ γίνη ἔτσι φιλοσοφία τῆς ἱστορίας" ἕνας π.χ. «πόλεμος» ἔχει διαχρονικὸν χαρακτῆρα καὶ ἀποτε- λεῖται, ὅπως εἶναι φυσικόν, ἀπὸ τὴν αἰτία καὶ τὸ ἀποτέλεσμα, ὅπως ἀκρι- βῶς ἕνα λογικό διανόημα ἀπὸ τὸν λόγο καὶ τὴν ἀκολουθία: ἡ πτῶσις τοῦ Βυζαντίου στὰ [453 εἶναι βέβαια ἕνα γεγονός, ἕνα ἀποτέλεσμα, ἕνα αἰτιατό' τὸ αἴτιο ὅμως εἶναι πολὺ παλαιό’ ἡ ἥττα τῆς Μαντζικὲρτ στὰ 1071 μὲ τὸν αὐτοκράτορα Ρωμανὸν τὸν Δ΄ τὸν Διογένη ἔφερε «τὸν Τοῦρκον νὰ στήση τὴν σκηνή του στὴ Μ. ᾿Ασία» κατὰ τὴν ἔκφρασιν νεωτέρου ἱστορικοῦ τῶν Βυζαντινῶν πραγμάτων καὶ νὰ φέρη σιγἁἀ-σιγὰ τὴν πτῶσι τῆς Βασιλεύου- σας. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ὑπάρχει αἰτιατὸν χωρὶς αἰτία, τὰ ἀποτελέσματα εἶναι τὰ προϊόντα τῶν αἰτιῶν᾽ ἰδέες καὶ φαινόμενα, αἰτίες καὶ ἀποτελέσμα- τα εἶναι προϊόντα αἰτιοκρατικῶν δυνάμεων: ὁ ἄνθρωπος ἔχει μόνιμον ἔργον τὴν ἀνάλυσι τοῦ φαινομένου καὶ τὴν ἀναγωγήν του εἰς τὸ πραγµατικόν’ ἡ ἐνυπάρχουσα αὐτὴ αἰτιοκρατική. ἢ ἄλλως λεγόμενη «αἰτιώδης σειρὰ» (οσδιι- ΦΔΙΠΘΧΙΙ5), εἴτε εἶναι εἰς τὸν χῶρον τοῦ πνεύματος εἴτε εἶναι εἰς τὸν χῶρον τῆς ἱστορίας, θὰ ἀποτελῆ τὸ μόνιμο καὶ διαρκὲς ἀντικείμενον τοῦ ἀνθρω- πίνου πνεύματος, ὅταν αὐτὸ θὰ θελήση νὰ παίξη τὸν ρόλο τοῦ πρωταγωνι- στοῦ στὸ χῶρο γενικὰ τοῦ ἐπιστητοῦ.