Ἥ Ζωὴ Φ Ζωὴ ἴσον μνήμη. Φ Ζῆ πιὸ συνειδητὰ ὅποιος θυμᾶται πιὸ πολλά. Φ Μα- γεμένοι γύρω-γύρω σὲ κύκλο, στὸ χρηματιστήριο τῶν ἀξιῶν τῆς ζωῆς φω- νάζουμε οἱ ἄνθρωποι καὶ χειρονομοῦμε καὶ ἀγωνιζόμαστε νὰ ἐπιβάλουμε τὴ δική του ὁ καθένας ἄποψη ἐπὶ αἰῶνες, διεκδικώντας πεισματικὰ τὸ ἀλά- θητο, μπροστὰ στὸ ἀνυποχώρητο καὶ ἀναπάντητο ἐρώτημα: Ποιὸ εἶναι τό νόημα; «Τὸ χρῆμα!», θὰ πεῖ κάποιος. «᾿Ανοησίες!», θὰ ἀπαντήσει κάποιος ἄλλος. «Ο ἔρωτας εἶναι τὸ πᾶν!» «'Ο ἔρωτας!», θὰ παρέμβει σαρκαστικὰ ἕνας τρίτος. «Μὰ εἶστε τυφλοὶ λοιπόν; Δὲν βλέπετε γύρω σας; ᾿Εξευτελι- σμοί, ἀπάτες, δράματα, τραγωδίες, ρημαγμένες ζωές... Τὰ κατορθώματα τοῦ ἔρωτα! Μόνο γιά τὴ γνώση ἀξίζει νὰ ζῆ κανείς!» Βλοσυρὸς θὰ διακόψει ὁ ἑπόμενος: «᾿Η γνώση εἶναι χίμαιρα! Ρίχνει τὸν ἄνθρωπο σ᾽ ἕνα φαῦλο κύ- κλο καὶ γεμίζει τὴ ζωὴ ἀγωνία, προβλήματα καὶ δυστυχία! Μόνο ἡ δόξα φέρνει τὴν ἱκανοποίηση καὶ τὴν εὐτυχία!» Κι ὕστερα ὁ πρῶτος θὰ ἐπανέλ- θει μὲ νέο πεῖσμα καὶ νέα ἐπιχειρήματα καὶ θὰ τὸν ἀκολουθήσει κατόπιν ὁ δεύτερος κι ὕστερα ὁ τρίτος κι ὁ τέταρτος... Καὶ ὁ κύκλος θὰ κλείνει καὶ θ᾽ ἀνοίγει ξανὰ καὶ ξανὰ χωρὶς τελειωμὸ καὶ ὁ στεῖρος διάλογος θὰ ἐπανα- λαμβάνεται στὸ διηνεκές... Μάταιος καυγᾶς σκοτεινῶν ὑπάρξεων γύρω ἀ- πὸ τὸ χεῖλος τοῦ τάφου! Φ Τοῦ κάθε ἀνθρώπου ἡ ζωὴ εἶναι ἕνα «σενάριο» διαφορετικὸ ἀπὸ κάθε ἄλλο, γιατὶ ἔχει σὰν θέμα μιὰ μοναδικὴ κι ἀνεπανά- ληπτη ὑπόθεση. Μερικὰ ἀπ᾿ αὐτὰ τὰ σενάρια δὲν εἶναι παρὰ στεγνὲς βιο- γραφίες λίγων σελίδων δίχως ἐνδιαφέρον. Κάποια ἄλλα εἶναι συγκλονιστι- κὰ δράματα καὶ κάμποσα ἱλαροτραγωδίες. "Όμως ὅλα τους, χωρὶς τὴν πα- ραμικρὴ ἐξαίρεση, ἔχουν ἕνα ἀπολύτως κοινὸ σημεῖο: Τὸν ἐπίλογο. 9 Ἢ ζωὴ δὲν εἶναι οὔτε ὑποχρέωση οὔτε δικαίωμα. Εἶναι μιὰ ἀντικειμενικὴ ἀ- ναγκαιότητα, ἀνεξάρτητη ἀπὸ μᾶς, μὲ ἄδηλους σκοπούς. Φ Ὅλες κι ὅλες πέντε-ἕξι σημαντικὲς στιγμὲς εἶν᾽ ἡ ζωή μας. ᾿Ολόκληρος ὁ ὑπόλοιπος βίος μας περιστρέφεται γύρω ἀπὸ τὶς στιγμές αὐτές. Φ Στό σχεδιασμὸ κοι- νωνιῶν ἐπιβάλλεται σὲ ὅλα ἕνας διαρκῶς ἐπεκτεινόμενος ἀσφυκτικὸς ἔ- λεγχος. Πρόβλεψη, στατιστικές, βεβαιότητα. Στὴν πράξη ὅλα τοῦτα γιὰ τὸν ἄνθρωπο σημαίνουν: ᾿Ανία, πλήξη, μαρασμό, αἴσθηση μηδαμινότητας μπροστὰ στὴν παντοδυναμία τοῦ συστήµατος, ἀπογοήτευση, παραίτηση ᾱ- πὸ κάθε αὐθόρμητη δημιουργική παρόρµηση. Ὅμως ποῦ ὁδηγεῖ αὐτὴ ἡ πορεία; Τὴ ζωὴ μάθαμε νὰ τὴν προὔὐπολογίζουμε. Ξέρουμε πιὰ ἀπὸ πρὶν τοὺς μέσους ὅρους τῶν ἡλικιῶν, τὴ μακροβιότητα. Μὰ τὸ μῆκος τῆς ζωῆς δὲν μετριέται μὲ χρόνια καὶ ὧρες οὔτε μὲ ἔνσημα. Η ζωὴ εἶναι μιὰ ἁλυσί- δα ἀπὸ ὄμορφες καὶ ἄσχημες στιγμές. ΄Η κομπιουτεροποίηση, ἡ πρόκλη- ση τῆς ἐποχῆς μας, στὴν ὁποία ὅλο καὶ πιὸ ἐπίμονα οἱ πολιτικοὶ καὶ οὗ τε- χνοκράτες φωνάζουν ὅτι πρέπει νὰ ἀνταποκριθοῦμε, γιὰ νὰ μὴ χάσουμε τὸ τραῖνο, σκοτώνει τὴν οὐσία τῆς ζωῆς, τὴν ὀμορφιὰ τῆς ἀβεβαιότητας, τὴ γλυκειὰ ἐπιβεβαίωση τῆς ἀτομικῆς ἀξίας μέσα ἀπὸ τὶς ἐπιτυχίες καὶ τὶς ᾱ- πογοητεύσεις τῆς προσωπικῆς δημιουργικῆς δράσης καὶ τῆς ἀνεξάρτητης ἔμπνευσης. ᾿ΕἙκατὸ χρόνια ἀπρόσωπης, μαζικοποιημένης ζωῆς εἶναι ἕνα ᾱ- φόρητο βάρος, ἀπὸ τὸ ὁποῖο ἕνα ζωντανὸ πλάσμα μόνο νὰ ἀπαλλαγεῖ μπο- ρεῖ νὰ ἐπιθυμεῖ. “Ὅμως πέντε-δέκα ἔστω χρόνια ἐλεύθερης πράξης, ἐλεύθε- ρου διαλόγου μὲ ἕνα ἀσχηματοποίητο περιβάλλον, ποὺ συνεργάζεται μόνο, χωρὶς νὰ δυναστεύει, εἶναι μιὰ ὁλόκληρη, ἀλησμόνητη ζωή. Ξέρω πὼς ὅσο περνοῦν τὰ χρόνια --- καὶ τώρα περνοῦν πολὺ πιὸ γρήγορα ἀπὸ ἄλλοτε ---,