ΓΑΒΡΙΗΛ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ Ἢ θρησκεία στὴν ̓Αρχαία Σπάρτη Μεγάλη πρωτοτυπία καὶ ἄγνωστος συμβολισμὸς Ὡς « Αρχαία "Ἑλληνικὴ Θρησκεία» θεωρεῖται ἀπὸ πολλούς, ἀκόμα καὶ σήμερα, ἡ πίστη σὲ ἕνα ἀριθμὸ «Ολυμπίων θεῶν», ποὺ οἱ πόλεις ἀντηγωνίζοντο νὰ τοὺς τιμοῦν μὲ ἐπιβλητικοὺς ναοὺς καὶ φανταχτερὲς ξορτές. Ὅσοι τὸ πιστεύουν αὐτό, περιορίζονται σὲ μιὰ γνωριμία μὲ τὴν λεγόμενη «ἐπίσημη» θρησκεία τῶν τελευταίων αἰώνων τῆς ἀρχαιότητος καὶ ἑπομένως ἀντικρύζουν μόνο τὸ τέρμα τῆς ἐξελικτικῆς της πορείας ἢ μιὰ σκηνὴ ἀπὸ τὸ μακροχρόνιο ψυχορράγημά της. Μελετώντας τὴν θρησκεία τῆς Σπάρτης μέσα ἀπὸ τοὺς ἀρχαίους συγγραφεῖς (ὅλων τῶν ἐποχῶν) 'Ἡρόδοτο, Θουκυδίδη, Ξενοφῶντα, Πολύβιο, Στράβωνα, Πλούταρχο καὶ κυρίως τὸν Παυσανία’ τὶς θέσεις τῶν συγχρόνων, ὅπως ὁ Μ. Νι]«ςοη, τοῦ Ι,.Κ. Εατπε[!, τοῦ Κ.Μ. Ὀανκίης, τοῦ Ε. ες Ρίαοες, τοῦ 5. ΝΙάε κ.λπ.. καθὼς ἐπίσης καὶ τό ἐπιγραφικὸ καὶ ἀρχαιολογικὸ ὑλικό, ἀνακαλύπτουμε πτυχὲς ἄγνωστες μέχρι τώρα στὴν Σπαρτιατικὴ καὶ γενικὰ στὴν ̓Αρχαία "Ἑλληνικὴ θρησκεία. 'Ο περιηγητὴς Παυσανίας ἔζησε καὶ ἐπισκέφθηκε τὴν Λακωνία γύρω στὰ 100-180 μ.Χ. Στὸ τρίτο βιβλίο του (ἀπὸ τὰ δέκα συνολικά), τὰ «Λακωνικᾶ», μᾶς δίνει ἀκριβεῖς ἐνδείξεις, πλούσιο μυθολογικὸ ὑλικό, γενεαλογίες, ἱστορικὰ γεγονότα καθῶς καὶ κάθε εἴδους πληροφορίες σχετικὲς μὲ τὴν ἀρχαία ἱστορία τῆς Λακωνίας, τοπικοὺς θρύλους, λατρεῖες, μνημεῖα, κυρίως ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα σχετίζονται μὲ πρωτότυπες ἢ ὄχι καὶ τόσο γνωστὲς λατρεῖες, ἡ μελέτη τῶν ὃποίων εἶναι ἀπαραίτητη γιὰ τὴν ἐπίλυση πολλῶν αἰνιγμάτων. ̓Αρκεῖ μόνο νὰ κατορθώση κανεὶς νὰ ξεφλουδίση τὸν μυθολογικὸ φλοιὸ ἀπὸ τὴν διήἠγησί του. ̓Εὰν λάβουμε ὑπ ̓ ὄψιν μας, ὅτι μελετᾶμε τὴν θρησκεία τῆς πόλεως κατὰ τὴν "Ελληνιστικὴ καὶ Ρωμαϊκή ἐποχὴ (γιὰ τὴν ὁποία γνωρίζουμε τὰ περισσότερα πράγματα), περίοδο πολιτικῆς παρακμῆς τῆς πόλεως, τῆς ὁποίας ὁ πληθυσμὸς δὲν ἦταν παραπάνω ἀπὸ λίγες χιλιάδες κατοίκους, θὰ ἐκπλαγοῦμε ἀπὸ τὴν πληθώρα καὶ τὴν πρωτοτυπία τῶν ἐν ἐνεργείᾳ λατρειῶν ποὺ ἀνακαλύπτουμε. Γιὰ νὰ δώσουμε ἕνα πιὸ συγκεκριμένο παράδειγμα: ἡ καταμέτρηση τῶν ἀναφορῶν τῶν μνημείων ἀπέδωσε ἐνενήντα τρία λατρευτικὰ μνημεῖα κάθε εἴδους, δηλαδὴ ναοὖς, ἱερά, τεμένη καὶ ἀγάλματα, τὰ ὁποῖα εὑρίσκοντο στὸ ἐσωτερικὸ τῶν ὀχυρώσεων τῆς πόλεως, ἐνῶ πέντε ἀκόμα εὑρίσκοντο πάνω στὸν δρόμο ποὺ ὁδηγοῦσε στὴν Θεράπνη καθὼς καὶ στὴν ἴδια τὴν πόλι τῆς Θεράπνης. Αὐτὰ τὰ μνημεῖα ἀνῆκαν σὲ τριάντα ἐννέα θεούς, θεές, θεοποιημένους προγόνους καὶ ἥρωες. Συνολικὰ ἔχουμε τὶς μαρτυρίες ἐνενῆντα ἕξι διαφορετικῶν λατρειῶν, ἀπὸ τὶς ὁποῖες εἴκοσι μία ἄνευ συγκεκριμένου τόπου λατρείας (κυρίως ἀναφορὲς ἀρχαίων συγγραφέων ἢ ἐπιγραφῶν). Τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ Παυσανίας δὲν ἀναφέρει αὐτὲς τὶς τελευταῖες λατρεῖες μᾶς κάνει νὰ ὑποθέτουμε, ὅτι ἴσως εἶχαν σταματήσει νὰ λαμβάνουν χώρα τὴν ἐποχὴ ποὺ ἐπισκέφθηκε τὴν Σπάρτη.