ΓΑΒΡΙΗΛ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗΣ Ἢ θρησκεία στὴν ᾿Αρχαία Σπάρτη Μεγάλη πρωτοτυπία καὶ ἄγνωστος συμβολισμὸς Ὡς « Αρχαία "Ἑλληνικὴ Θρησκεία» θεωρεῖται ἀπὸ πολλούς, ἀκόμα καὶ σή- µερα, ἡ πίστη σὲ ἕνα ἀριθμὸ «Ολυμπίων θεῶν», ποὺ οἱ πόλεις ἀντηγωνίζοντο νὰ τοὺς τιμοῦν μὲ ἐπιβλητικοὺς ναοὺς καὶ φανταχτερὲς ξορτές. Ὅσοι τὸ πιστεύουν αὐτό, περιορίζονται σὲ μιὰ γνωριμία μὲ τὴν λεγόμενη «ἐπίσημη» θρησκεία τῶν τελευταίων αἰώνων τῆς ἀρχαιότητος καὶ ἑπομένως ἀντικρύζουν µόνο τὸ τέρμα τῆς ἐξελικτικῆς της πορείας ἢ μιὰ σκηνὴ ἀπὸ τὸ μακροχρόνιο ψυχορράγηµά της. Μελετώντας τὴν θρησκεία τῆς Σπάρτης µέσα ἀπὸ τοὺς ἀρχαίους συγγραφεῖς (ὅλων τῶν ἐποχῶν) 'Ἡρόδοτο, Θουκυδίδη, Ξενοφῶντα, Πολύβιο, Στράβωνα, Πλούταρχο καὶ κυρίως τὸν Παυσανία’ τὶς θέσεις τῶν συγχρόνων, ὅπως ὁ Μ. Νι]- «ςοη, τοῦ Ι,.Κ. Εατπε[!, τοῦ Κ.Μ. Ὀανκίης, τοῦ Ε. ες Ρίαοες, τοῦ 5. ΝΙάε κ.λπ.. καθὼς ἐπίσης καὶ τό ἐπιγραφικὸ καὶ ἀρχαιολογικὸ ὑλικό, ἀνακαλύπτουμε πτυχὲς ἄγνωστες μέχρι τώρα στὴν Σπαρτιατικὴ καὶ γενικὰ στὴν ᾿Αρχαία "Ἑλληνικὴ θρησκεία. 'Ο περιηγητὴς Παυσανίας ἔζησε καὶ ἐπισκέφθηκε τὴν Λακωνία γύρω στὰ 100-180 μ.Χ. Στὸ τρίτο βιβλίο του (ἀπὸ τὰ δέκα συνολικά), τὰ «Λακωνικᾶ», μᾶς δίνει ἀκριβεῖς ἐνδείξεις, πλούσιο μυθολογικὸ ὑλικό, γενεαλογίες, ἱστορικὰ γεγονότα καθῶς καὶ κάθε εἴδους πληροφορίες σχετικὲς μὲ τὴν ἀρχαία ἱστορία τῆς Λακωνίας, τοπικοὺς θρύλους, λατρεῖες, μνημεῖα, κυρίως ἐκεῖνα τὰ ὁποῖα σχετίζονται μὲ πρωτότυπες ἢ ὄχι καὶ τόσο γνωστὲς λατρεῖες, ἡ µελέτη τῶν ὃ- ποίων εἶναι ἀπαραίτητη γιὰ τὴν ἐπίλυση πολλῶν αἰνιγμάτων. ᾿Αρκεῖ µόνο νὰ κατορθώση κανεὶς νὰ ξεφλουδίση τὸν μυθολογικὸ φλοιὸ ἀπὸ τὴν διήἠγησί του. ᾿Εὰν λάβουμε ὑπ᾽ ὄψιν µας, ὅτι μελετᾶμε τὴν θρησκεία τῆς πόλεως κατὰ τὴν "Ελληνιστικὴ καὶ Ρωμαϊκή ἐποχὴ (γιὰ τὴν ὁποία γνωρίζουμε τὰ περισσότερα πράγματα), περίοδο πολιτικῆς παρακμῆς τῆς πόλεως, τῆς ὁποίας ὁ πληθυσμὸς δὲν ἦταν παραπάνω ἀπὸ λίγες χιλιάδες κατοίκους, θὰ ἐκπλαγοῦμε ἀπὸ τὴν πλη- θώρα καὶ τὴν πρωτοτυπία τῶν ἐν ἐνεργείᾳ λατρειῶν ποὺ ἀνακαλύπτουμε. Γιὰ νὰ δώσουμε ἕνα πιὸ συγκεκριµένο παράδειγµα: ἡ καταμέτρηση τῶν ἀναφορῶν τῶν μνημείων ἀπέδωσε ἐνενήντα τρία λατρευτικὰ μνημεῖα κάθε εἴδους, δηλαδὴ να- οὖς, ἱερά, τεμένη καὶ ἀγάλματα, τὰ ὁποῖα εὑρίσκοντο στὸ ἐσωτερικὸ τῶν ὀχυρώ- σεων τῆς πόλεως, ἐνῶ πέντε ἀκόμα εὑρίσκοντο πάνω στὸν δρόμο ποὺ ὁδηγοῦσε στὴν Θεράπνη καθὼς καὶ στὴν ἴδια τὴν πόλι τῆς Θεράπνης. Αὐτὰ τὰ μνημεῖα ἀ- νῆκαν σὲ τριάντα ἐννέα θεούς, θεές, θεοποιηµένους προγόνους καὶ ἥρωες. Συνο- λικὰ ἔχουμε τὶς μαρτυρίες ἐνενῆντα ἕξι διαφορετικῶν λατρειῶν, ἀπὸ τὶς ὁποῖες εἴκοσι μία ἄνευ συγκεκριμένου τόπου λατρείας (κυρίως ἀναφορὲς ἀρχαίων συγ- γραφέων ἢ ἐπιγραφῶν). Τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ Παυσανίας δὲν ἀναφέρει αὐτὲς τὶς τε- λευταῖες λατρεῖες μᾶς κάνει νὰ ὑποθέτουμε, ὅτι ἴσως εἶχαν σταματήσει νὰ λαμβά- νουν χώρα τὴν ἐποχὴ ποὺ ἐπισκέφθηκε τὴν Σπάρτη.