ΑΒΝΑΙΡΟ ΜΟΜΙΟΙΙΑΝΟ” Ἢ ἑλληνικὴ ἀντίληψη περὶ Ἱστορίας 1. “Ὅπως οἱ ἀρχαῖοι Ρωμαῖοι, χι ἐμεῖς συναισθανόμαστε, ὅτι ἔχουμε χληρονομήσει τὴν «ἱστορία» ἀπὸ τοὺς Ἕλληνες. 'Ο 'Ἡρόδοτος εἶναι γιὰ μᾶς ὁ «πατὴρ τῆς ἱστορίας», ὅπως ἧταν καὶ γιὰ τὸν Κικέρωνα. Συναισθανόμαστε ἐπίσης, ὅτι ἡ ἱστορία ἔφθασε σὲ μᾶς σὰν μέρος ἑνὸς μείζονος χληροδοτήματος, ποὺ περιλαμβάνει τὶς σημαντικώτερες πνευματικὲς δραστηριότητες (φιλοσοφία, μαθηματικά, ἀστρονομία, φυσικὲς ἐπιστῆμες, εἰκαστιχὲς τέχνες κλπ.), μὲ τὶς ὁποῖες ἐμεῖς ἀσχολούμαστε ἀκόμη --καί, εἰδικώτερα, τὰ ἐγκυρότερα φιλολογικὰ εἴδη (ἔπος, λυρυκὴ ποίηση, ρητορική, τραγωδία, κωμωδία, μυθιστόρημα, εἰδύλλιο), μὲ τὰ ὁποῖα ἱκανοποιοὔμε ἀκόμη τὶς ἀνάγκες ἔλλογης ἐχφράσεως. Ὡστόσο, γνωρίζουμε, ὅτι, γιὰ νὰ μιλᾶμε σωστά, δὲν πρέπει νὰ χρησιμοποιοῦμε τὴ λέξη «κληρονομία» γιὰ τὴν περίπτωση τῆς ἱστορίας, ἥ, στὴν πραγματικότητα, γιὰ ὁποιαδήποτε ἄλλη θεώρηση τοῦ ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ. ̓ Αφότου οἱ ἀνθρωπιστὲς τοῦ δεκάτου τετάρτου καὶ τοῦ δεκάτου πέμπτου αἰῶνα ἐπεχείρησαν νὰ ἀποκαταστήσουν τὴν ἰσχὺ τῶν ἀρχαίων προτύπων μετὰ τὴν μεσαιωνικὴ ἐχτροπή, δημιουργήθηκε ζήτημα ὄχι τόσο κληρονομιᾶς ὅσο συνειδητῆς ἐπιλογῆς. 'Η νεώτερη ἱστοριογραφία ἔπρεπε νὰ ἐκλέξη, εὑρισκόμενη μπροστὰ στὴ σύγχρουση μεταξὺ τῶν ἑλληνικῶν προτύπων καὶ τῶν μοντέλων ποὺ οἱ Ρωμαῖοι εἶχαν υἱοθετήσει. Κατὰ συνέπειαν, ἐπὶ ̓Αναγεννήσεως σημειώθηκε ἀναβίωση καὶ περαιτέρω ἐπεξεργασία τῆς θεωρίας (σχιαγράφηση μᾶλλον παρὰ ἀνάπτυξη), ἡ ὁποία στὴν ἀρχαία ̓ Ελλάδα καθώρισε τὰ χαρακτηριστικὰ τῆς ἱστορίας καὶ τὶς παραδεδεγμένες μορφές της: τὴν ἀνακάλυψη τῶν «ἀρχαιοτήτων» ἀπὸ τοὺς σοφιστές, τὴν ἀντίληψη τῆς ἱστορίας ὡς εἴδους τῆς ρητορικῆς ἀπὸ τὸν ̓Ισοχράτη καὶ τὸν Κικέρωνα, τὴν συμβολή τοῦ Πολύβιου γιὰ τοὺς καθαρὰ ὠφελιμιστικοὺς σχοποὺς τῆς ἱστοριογραφίας καί, τέλος, τὸν διαχωρισμὸ τῆς βιογραφίας ἀπὸ τὴν ἱστορία, ποὺ προτάθηχε λόγου χάριν ἀπὸ τὸν Πλούταρχο ( ̓Αλέξανδρος, 1, 2). Θεμελιώδη ζητήματα ἀνακύπτουν στὸ εἰσαγω330 Αγηδίάο Μοπιίρ]ίαπο. ἕνας ἀπὸ τοὺς μεγαλύτερους σύγχρονους ἱστορικούς, εἶναι καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστημίου τοῦ Σικάγου. γικὸ μέρος τῆς ἑλληνικῆς ἱστοριογραφίας. Γι ̓ αὐτὰ ἐμεῖς, ἴσως, εἴμαστε πιὸ ἐνήμεροι ἀπὸ τοὺς ἱστοριχοὺς τῶν παρελθουσῶν γενεῶν. Μποροῦμε νὰ ἐρευνήσουμε κατὰ πόσον ἡ ἑλληνικὴ ἱστοριογραφία συμβιβάζεται μὲ τὴν ἀντίληψη τῆς Βίβλου περὶ Κόσμου’ καὶ κατὰ πόσον μπορεῖ νὰ ἐκφράση τὶς δικές μας νεώτερες ἀπόψεις περὶ Κόσμου. Τὸ πρῶτο ζήτημα εἶχε ἤδη γίνει ἀντιληπτὸ κι ἀπ ̓ αὐτοὺς ἀκόμη τοὺς Πατέρες τῆς ̓Εἰκχλησίας, ποὺ δημιούργησαν ἐχχλησιαστική ἱστορία (καί, ἴσως, ἀκόμη πιὸ ριζικά, ἀπὸ τοὺς ἴδιους τοὺς ραββίνους, ποὺ ἁπλῶς δὲν ἔγραψαν ἱστορία). Τὸ δεύτερο ζήτημα εἶναι, τουλάχιστον, συνδεδεμένο μὲ τὴ δημιουργία τῶν χοινωνικῶν ἐπιστημῶν, γιὰ τὶς ὁποῖες δὲν ὑπάρχει σαφὲς «προηγούμενο» οὔτε κὰν στοὺς «νεώτερους» "Έλληνες συγγραφεῖς, τὸν Θουχυδίδη καὶ τὸν ̓Αριστοτέλη. 2. Σὲ κάθε περίπτωση, ἕνας νέος κλάδος πνευματικῆς δραστηριότητας θέτει προβλήματα ἀρχῆς" θὰ ἦταν, ἀλήθεια, παράδοξο, ἄν εἴχαμε ἀδιαφορήσει γιὰ τὰ προβλήματα τῆς ἱστορικῆς γενέσεως τῆς ἑλληνικῆς ἱστορικῆς φιλολογίας. Καθὼς οἱ “Ελληνες εἶχαν μεγάλη παράδοση ἐπικῆς ποιήσεως προτοῦ ἀρχίσουν νὰ γράφουν ἱστορία σὲ πεζὸ λόγο, γεννιέται ὁ πειρασμὸς νὰ ἐκληφθῇ ὁ Ὅμηρος σὰν πρόδρομος τῶν ἱστορικῶν, ἀκόμη καὶ οἱ ποιητὲς τοῦ «ἐπικοῦ κύκλου» καὶ οἱ συγγραφεῖς ποιημάτων ἀναφερομένων στὴν ἰδρυση ἑλληνικῶν πόλεων (Σιμωνίδης, Ξενοφάνης). Ὃ "Ἡρόδοτος φαίνεται, ὅτι μᾶς ἐνθαρρύνει νὰ στραφοῦμε πρὸς τὴν κατεύθυνση αὐτὴ. ̓Αλλὰ οἱ ἴδιοι οἱ "Ἕλληνες, ὅπως καὶ οἱ Ρωμαῖοι, γνώριζαν, ὅτι ὑπάρχουν δύο διαφορὲς μεταξὺ ἱστορίας καὶ ἐπικῆς ποιήσεως: ἣ ἱστορία ἐγράφετο σὲ πεζὸ λόγο καὶ ἐσήμαινε διαχωρισμὸ τῶν γεγονότων ἀπὸ τὸ φανταστικὸ στοιχεῖο ποὺ ἀφωροῦσε στὸ παρελθόν. 'Ο “Ὅμηρος ἦταν κάτι περισσότερο ἀπὸ αὐθεντία, ὥστε νὰ μὴ χρησιμοποιηθή ἀπὸ τοὺς ἱστορικοὺς σὰν μαρτυρία γιὰ λεπτομερειακὰ γεγονότα. Ἣ χρησιμοποίηση ἑνὸς κειμένου ὡς μαρτυρίας ἦταν ἀχριβῶς μιὰ χαρακτηριστικὴ πρακτική, ποὺ διεχώρισε τὴν ἑλληνυκὴ ἱστοριογραφία ἀπὸ τὴν ἐπικὴ