ΑΒΝΑΙΡΟ ΜΟΜΙΟΙΙΑΝΟ” Ἢ ἑλληνικὴ ἀντίληψη περὶ Ἱστορίας 1. “Ὅπως οἱ ἀρχαῖοι Ρωμαῖοι, χι ἐμεῖς συναισθανό- µαστε, ὅτι ἔχουμε χληρονομήσει τὴν «ἱστορία» ἀπὸ τοὺς Ἕλληνες. 'Ο 'Ἡρόδοτος εἶναι γιὰ μᾶς ὁ «πατὴρ τῆς ἱστορίας», ὅπως ἧταν καὶ γιὰ τὸν Κικέρωνα. Συναισθανόμαστε ἐπίσης, ὅτι ἡ ἱστορία ἔφθασε σὲ μᾶς σὰν μέρος ἑνὸς μείζονος χληροδοτή- ματος, ποὺ περιλαμβάνει τὶς σημαντικώτερες πνευ- ματικὲς δραστηριότητες (φιλοσοφία, μαθηματικά, ἀστρονομία, φυσικὲς ἐπιστῆμες, εἰκαστιχὲς τέχνες κλπ.), μὲ τὶς ὁποῖες ἐμεῖς ἀσχολούμαστε ἀκόμη --- καί, εἰδικώτερα, τὰ ἐγκυρότερα φιλολογικὰ εἴδη (ἔπος, λυρυκὴ ποίηση, ρητορική, τραγωδία, κωμω- δία, μυθιστόρημα, εἰδύλλιο), μὲ τὰ ὁποῖα ἱκανοποι- οὔμε ἀκόμη τὶς ἀνάγκες ἔλλογης ἐχφράσεως. Ὡστόσο, γνωρίζουμε, ὅτι, γιὰ νὰ μιλᾶμε σωστά, δὲν πρέπει νὰ χρησιμοποιοῦμε τὴ λέξη «κληρονο- µία» γιὰ τὴν περίπτωση τῆς ἱστορίας, ἥ, στὴν πραγματικότητα, γιὰ ὁποιαδήποτε ἄλλη θεώρηση τοῦ ἑλληνικοῦ πολιτισμοῦ. ᾿ Αφότου οἱ ἀνθρωπι- στὲς τοῦ δεκάτου τετάρτου καὶ τοῦ δεκάτου πέμ- πτου αἰῶνα ἐπεχείρησαν νὰ ἀποκαταστήσουν τὴν ἰσχὺ τῶν ἀρχαίων προτύπων μετὰ τὴν μεσαιωνικὴ ἐχτροπή, δημιουργήθηκε ζήτημα ὄχι τόσο κληρονο- μιᾶς ὅσο συνειδητῆς ἐπιλογῆς. 'Η νεώτερη ἱστο- ριογραφία ἔπρεπε νὰ ἐκλέξη, εὑρισκόμενη μπροστὰ στὴ σύγχρουση μεταξὺ τῶν ἑλληνικῶν προτύπων καὶ τῶν μοντέλων ποὺ οἱ Ρωμαῖοι εἶχαν υἱοθετήσει. Κατὰ συνέπειαν, ἐπὶ ᾿Αναγεννήσεως σημειώθηκε ἀναβίωση καὶ περαιτέρω ἐπεξεργασία τῆς θεωρίας (σχιαγράφηση μᾶλλον παρὰ ἀνάπτυξη), ἡ ὁποία στὴν ἀρχαία ᾿ Ελλάδα καθώρισε τὰ χαρακτηριστικὰ τῆς ἱστορίας καὶ τὶς παραδεδεγµένες μορφές της: τὴν ἀνακάλυψη τῶν «ἀρχαιοτήτων» ἀπὸ τοὺς σο- φιστές, τὴν ἀντίληψη τῆς ἱστορίας ὡς εἴδους τῆς ρητορικῆς ἀπὸ τὸν ᾿Ισοχράτη καὶ τὸν Κικέρωνα, τὴν συμβολή τοῦ Πολύβιου γιὰ τοὺς καθαρὰ ὠφελι- μιστικοὺς σχοποὺς τῆς ἱστοριογραφίας καί, τέλος, τὸν διαχωρισμὸ τῆς βιογραφίας ἀπὸ τὴν ἱστορία, ποὺ προτάθηχε λόγου χάριν ἀπὸ τὸν Πλούταρχο (᾿Αλέξανδρος, 1, 2). Θεμελιώδη ζητήματα ἀνακύπτουν στὸ εἰσαγω- 330 Αγηδίάο Μοπιίρ]ίαπο. ἕνας ἀπὸ τοὺς μεγαλύτερους σύγχρονους ἱστορικούς, εἶναι καθηγητὴς τοῦ Πανεπιστηµίου τοῦ Σικάγου. γικὸ µέρος τῆς ἑλληνικῆς ἱστοριογραφίας. Γι᾿ αὐτὰ ἐμεῖς, ἴσως, εἴμαστε πιὸ ἐνήμεροι ἀπὸ τοὺς ἱστορι- χοὺς τῶν παρελθουσῶν γενεῶν. Μποροῦμε νὰ ἐρευνήσουμε κατὰ πόσον ἡ ἑλληνικὴ ἱστοριογραφία συµβιβάζεται μὲ τὴν ἀντίληψη τῆς Βίβλου περὶ Κόσμου’ καὶ κατὰ πόσον μπορεῖ νὰ ἐκφράση τὶς δικές µας νεώτερες ἀπόψεις περὶ Κόσμου. Τὸ πρῶτο ζήτημα εἶχε ἤδη γίνει ἀντιληπτὸ κι ἀπ᾿ αὐτοὺς ἀκόμη τοὺς Πατέρες τῆς ᾿Εἰκχλησίας, ποὺ δημιούργησαν ἐχχλησιαστική ἱστορία (καί, ἴσως, ἀκόμη πιὸ ριζικά, ἀπὸ τοὺς ἴδιους τοὺς ραββίνους, ποὺ ἁπλῶς δὲν ἔγραψαν ἱστορία). Τὸ δεύτερο ζήτημα εἶναι, τουλάχιστον, συνδεδεμένο μὲ τὴ δημιουργία τῶν χοινωνικῶν ἐπιστημῶν, γιὰ τὶς ὁποῖες δὲν ὑπάρχει σαφὲς «προηγούμενο» οὔτε κὰν στοὺς «νεώτερους» "Έλληνες συγγραφεῖς, τὸν Θου- χυδίδη καὶ τὸν ᾿Αριστοτέλη. 2. Σὲ κάθε περίπτωση, ἕνας νέος κλάδος πνευμα- τικῆς δραστηριότητας θέτει προβλήματα ἀρχῆς" θὰ ἦταν, ἀλήθεια, παράδοξο, ἄν εἴχαμε ἀδιαφορήσει γιὰ τὰ προβλήματα τῆς ἱστορικῆς γενέσεως τῆς ἑλληνικῆς ἱστορικῆς φιλολογίας. Καθὼς οἱ “Ελληνες εἶχαν μεγάλη παράδοση ἐπικῆς ποιήσεως προτοῦ ἀρχίσουν νὰ γράφουν ἱστορία σὲ πεζὸ λόγο, γεννιέται ὁ πειρασμὸς νὰ ἐκληφθῇ ὁ Ὅμηρος σὰν πρόδρομος τῶν ἱστορικῶν, ἀκόμη καὶ οἱ ποιητὲς τοῦ «ἐπικοῦ κύκλου» καὶ οἱ συγγραφεῖς ποιημάτων ἀναφερομένων στὴν ἰδρυση ἑλληνικῶν πόλεων (Σιμωνίδης, Ξενοφάνης). Ὃ "Ἡρόδοτος φαίνεται, ὅτι μᾶς ἐνθαρρύνει νὰ στρα- φοῦμε πρὸς τὴν κατεύθυνση αὐτὴ. ᾿Αλλὰ οἱ ἴδιοι οἱ "Ἕλληνες, ὅπως καὶ οἱ Ρωμαῖοι, γνώριζαν, ὅτι ὑπάρχουν δύο διαφορὲς μεταξὺ ἱστορίας καὶ ἐπικῆς ποιήσεως: ἣ ἱστορία ἐγράφετο σὲ πεζὸ λόγο καὶ ἐσήμαινε διαχωρισμὸ τῶν γεγονότων ἀπὸ τὸ φαν- ταστικὸ στοιχεῖο ποὺ ἀφωροῦσε στὸ παρελθόν. 'Ο “Ὅμηρος ἦταν κάτι περισσότερο ἀπὸ αὐθεντία, ὥστε νὰ μὴ χρησιμοποιηθή ἀπὸ τοὺς ἱστορικοὺς σὰν μαρτυρία γιὰ λεπτομερειακὰ γεγονότα. Ἣ χρησιμοποίηση ἑνὸς κειµένου ὡς μαρτυρίας ἦταν ἀχριβῶς μιὰ χαρακτηριστικὴ πρακτική, ποὺ διεχώ- ρισε τὴν ἑλληνυκὴ ἱστοριογραφία ἀπὸ τὴν ἐπικὴ