Α. Ν. ΖΟΥΜΠΟΣ ἀ. μ. τῆς ̓Ακαδημίας ̓Αθηνῶν Αἰτιοκρατία καὶ Λογικὴ ἀκολουθία Ἢ ἔκφρασις τοῦ Καρτεσίου ““ΝΙΠΗ εχ πἰμήο Πε” πιστοποιεῖ τὴν γένεσιν τῆς «αἰτίας»' ἡ ἔννοια τῆς αἰτίας ἐνυπάρχει τόσον εἰς τὸν κόσμον τοῦ πνεύματος ὅσον καὶ εἰς τὸν κόσμον τῆς φύσεως! ἡ ὕπαρξις τῆς αἰτίας ὑφίσταται πάντοτε, εἴτε εἶναι ποιητικὴ αἰτία (οΆμςα εβΠοίεης), διὰ τῆς ὁποίας τὰ πάντα ἐξηγοῦνται καὶ ἑρμηνεύονται διὰ μηχανικῶν αἰτίων, εἴτε εἶναι τελικὴ αἰτία ἢ τελολογία (οβ 154 [ΠΠ8[ἱς), διὰ τῆς ὁποίας τὰ πάντα ἀκολουθοῦν ὡρισμένους «σκοπούς», εἴτε εἶναι πάλι κατὰ συντυχίαν αἰτία (οβις8 οσοβδἰοπΒ[{9), διὰ τῆς ὁποίας ἐξωτερικοὶ παράγοντες παρουσιάζονται χωρὶς ἐξήγησι καὶ ἑρμηνεία καὶ δημιουργοῦν γενέσεις καὶ ἐναλλαγὰς καταστάσεων, εἴτε εἶναι τέλος ἡ «ἀφ ̓ ἑαυτῆς» αἰτία (οἈιδᾶ 5μ1), διὰ τῆς ὁποίας ἡ ἔννοια δημιουργεῖ ἀφ ̓ ἑαυτῆς τὴν αἰτία τῆς γενέσεώς της, ὅπως εἶναι π.χ. ἡ ἔννοια τοῦ Θείου. Τὰ πάρα πάνω διάφορα εἴδη αἰτιῶν ἐνυπάρχουν εἰς τὰ πράγματα καὶ παρέχουν εἰς αὐτὰ τὰς νέας μορφὰς τῶν πραγμάτων’ δηλ. τὰ διάφορα φαινόμενα κινοῦνται ἀφ ̓ ἑαυτῶν καὶ παρέχουν ἔτσι τὰ νέα στοιχεῖα, ποὺ αὐξάνουν τὸ μῆκος τῆς γνώσεως καὶ τῆς ἐπιστήμης ἐν γένει’ ἄνευ τῶν ὑπαρχουσῶν αἰτιῶν καὶ ἑπομένως τοῦ εἰδολογικοῦ των χαρακτῆρος ὁ κόσμος θὰ παρέμεινε «στατικός», ἄνευ δηλ. γενέσεων καὶ ἐναλλαγῶν, καὶ συνεπῶς ἄχρωμος καὶ ἀκίνητος' ἡ ὕπαρξις τῆς «αἰτίας», θὰ μποροῦσε νὰ προσθέση κανείς, κοσμεῖ καὶ τοὺς δύο, τρόπον τινα, κόσμους, τὸν μὲν φυσικὸν διὰ νέων φαινομένων, τὸν δὲ πνευματικόν, τοὐτέστι τὸν ἀνθρώπινον νοῦν, δι ̓ ἀντιστοίχων κατακτήσεων. Ἢ ἔννοια τῆς «αἰτίας», μὲ ἄλλα λόγια, θὰ μποροῦσε νὰ παραβληθῆ πρὸς τὸ «εἷδος»' ὅπως ἀκριβῶς τὸ «εἶδος» μορφώνει, κατὰ τὴν ἀριστοτελικὴ θεώρησι, τὴν ὕλη καὶ παρέχει εἰς αὐτὴν «τὸ ἐντελῶς ἔχειν», δηλ. τὴν πλήρη μορφή της, ἔτσι ἀκριβῶς καὶ ἡ ἔννοια τῆς «αἰτίας» γεννᾶ τὸ ἐξ αὐτῆς ἀπορρέον ἀποτέλεσμα, δίδουσα κατ ̓ αὐτὸν τὸν τρόπον τὰ καινούργια φαινόμενα τῆς ἱστορικῆς καὶ τῆς φυσικῆς ὕλης" ἕἔπομένως, ὅπως ἡ ἔννοια τοῦ «εἴδους» ἐνυπάρχει εἰς τὴν ὕλην, ἔτσι καὶ ἡ ἔννοια τῆς «αἰτίας» ἀποτελεῖ ἀναπόσπαστο μέρος τῆς φύσεως τῶν πραγμάτων, ἐνυπάρχουσα, ̓ πράγματι, εἰς αὐτά. Βέβαια ὑπάρχει καὶ ἡ γνωσιολογικὴ ἄποψις τοῦ Μαχ Ύετνοτη (1863-1921), ποὺ ἀπορρίπτει τὴν ἔννοια τῆς «αἰτίας», ἕνεκα τοῦ ἀγνώστου καὶ μυστηριώδους χαρακτῆρος της, ὁ ὁποῖος καλύπτει αὐτήν, ποὺ δὲν μπορεῖ νὰ παράσχη ἐξηγήσεις, καὶ τὴν ἀντικατέστησε μὲ τὴν περὶ ὁροκρατίας ((6οπα[{οπβ[ίσπιμς) θεωρία του, εἰς τὴν ὁποίαν, ἀντὶ τῆς ἀγνώστου αἰτίας, παραβάλλει τοὺς γνωστοὺς «ὅρους», βάσει τῶν ὁποίων ὁ ἄνθρωπος δικαιολογεῖ τὴν γένεσι τῆς «αἰτίας», τὴν δημιουργία δηλ. γεγονότος, ἐκ τοῦ ὁποίου θὰ ἐπακολουθήση τὸ γνωστὸ εἰς ὅλους ἀποτέλεσμα ἢ ἀκολουθία" πρβ. Μαχ Νεγνοσγη, Κδιβαίε ηπά ΚοπαΠίοπα[ο ΤεΙίΒηςεΠΒΙΙΠΡ (2α ἔκδοσις 1919). Γεγονὸς εἶναι, ὅτι ἡ διασύνδεσις αἰτίας καὶ ἀποτελέσματος ὀνομάζεται «αἰτιώδης σειρὰ» ((Διμ58ίπεχις) καὶ στηρίζει τὸν βασικὸ νόμο τῆς φυσικῆς ἐπιστήμης! δὲν ὑπάρχει αἰτία χωρὶς ἀποτέλεσμα, καὶ τοῦτο ἔχει ἀξιωματικὴ θεώρηση. Θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ συγκρίνη τὰ πάρα πάνω μὲ τὸν νόμον τῆς νοήσεως, τὸν «περὶ τοῦ ἀποχρῶντος λόγου» τῆς Λογικῆς, ποὺ συνδέει σταθερὰ τὴν στενὴ σχέσι τῶν διανοημάτων: ὅταν λέμε, ὅτι τὸ διανόημά μας δὲν ἔχει ἀποχρῶντα λόγο, τοῦτο σημαίνει ὅτι δὲν ὑπάρχει λογικὴ σύνδεσι μεταξὺ τῶν «λόγου» καὶ «ἀκολουθίας» (ΚΑΙἱο καὶ («οποεφιεηι(β): τὸ ἀποτέλεσμα δηλ. τοῦ λόγου, ἡ ἀκολουθία, θὰ πρέπει νὰ συνδέεται λογικὰ μὲ τὸν λόγον’ μὲ ἄλλα λόγια τὸ συμπέρασμα (ἀκολουθία) θὰ πρέπει νὰ ἔχη λογικὴν ἐξάρτησι μὲ τὸ διανόημα (λόγος) καὶ νὰ ἀποτελῆ τὴ λύσι του: γενικὰ θὰ μποροῦσε νὰ χαρακτηρισθῆ ἡ «αἰτιοκρατία» σὰν «λογικὴ άκολουθία».