Α. Ν. ΖΟΥΜΠΟΣ ἀ. μ. τῆς ᾿Ακαδημίας ᾿Αθηνῶν Αἰτιοκρατία καὶ Λογικὴ ἀκολουθία Ἢ ἔκφρασις τοῦ Καρτεσίου ““ΝΙΠΗ εχ πἰμήο Πε” πιστοποιεῖ τὴν γένεσιν τῆς «αἰ- τίας»' ἡ ἔννοια τῆς αἰτίας ἐνυπάρχει τόσον εἰς τὸν κόσμον τοῦ πνεύματος ὅσον καὶ εἰς τὸν κόσμον τῆς φύσεως! ἡ ὕπαρξις τῆς αἰτίας ὑφίσταται πάντοτε, εἴτε εἶναι ποι- ητικὴ αἰτία (οΆμςα εβΠοίεης), διὰ τῆς ὁποίας τὰ πάντα ἐξηγοῦνται καὶ ἑρμηνεύονται διὰ μηχανικῶν αἰτίων, εἴτε εἶναι τελικὴ αἰτία ἢ τελολογία (οβ 154 [ΠΠ8[ἱς), διὰ τῆς ὁ- ποίας τὰ πάντα ἀκολουθοῦν ὡρισμένους «σκοπούς», εἴτε εἶναι πάλι κατὰ συντυχίαν αἰτία (οβις8 οσοβδἰοπΒ[{9), διὰ τῆς ὁποίας ἐξωτερικοὶ παράγοντες παρουσιάζονται χωρὶς ἐξήγησι καὶ ἑρμηνεία καὶ δημιουργοῦν γενέσεις καὶ ἐναλλαγὰς καταστάσε- ων, εἴτε εἶναι τέλος ἡ «ἀφ᾽ ἑαυτῆς» αἰτία (οἈιδᾶ 5μ1), διὰ τῆς ὁποίας ἡ ἔννοια δη- μιουργεῖ ἀφ᾽ ἑαυτῆς τὴν αἰτία τῆς γενέσεώς της, ὅπως εἶναι π.χ. ἡ ἔννοια τοῦ Θείου. Τὰ πάρα πάνω διάφορα εἴδη αἰτιῶν ἐνυπάρχουν εἰς τὰ πράγματα καὶ παρέχουν εἰς αὐτὰ τὰς νέας μορφὰς τῶν πραγμάτων’ δηλ. τὰ διάφορα φαινόμενα κινοῦνται ἀφ᾽ ἑαυτῶν καὶ παρέχουν ἔτσι τὰ νέα στοιχεῖα, ποὺ αὐξάνουν τὸ μῆκος τῆς γνώσεως καὶ τῆς ἐπιστήμης ἐν γένει’ ἄνευ τῶν ὑπαρχουσῶν αἰτιῶν καὶ ἑπομένως τοῦ εἰδολογικοῦ των χαρακτῆρος ὁ κόσμος θὰ παρέμεινε «στατικός», ἄνευ δηλ. γενέσεων καὶ ἐναλ- λαγῶν, καὶ συνεπῶς ἄχρωμος καὶ ἀκίνητος' ἡ ὕπαρξις τῆς «αἰτίας», θὰ μποροῦσε νὰ προσθέση κανείς, κοσμεῖ καὶ τοὺς δύο, τρόπον τινα, κόσμους, τὸν μὲν φυσικὸν διὰ νέων φαινομένων, τὸν δὲ πνευματικόν, τοὐτέστι τὸν ἀνθρώπινον νοῦν, δι᾽ ἀντιστοί- χων κατακτήσεων. Ἢ ἔννοια τῆς «αἰτίας», μὲ ἄλλα λόγια, θὰ μποροῦσε νὰ παραβληθῆ πρὸς τὸ «εἷ- δος»' ὅπως ἀκριβῶς τὸ «εἶδος» µορφώνει, κατὰ τὴν ἀριστοτελικὴ θεώρησι, τὴν ὕλη καὶ παρέχει εἰς αὐτὴν «τὸ ἐντελῶς ἔχειν», δηλ. τὴν πλήρη µορφή της, ἔτσι ἀκριβῶς καὶ ἡ ἔννοια τῆς «αἰτίας» γεννᾶ τὸ ἐξ αὐτῆς ἀπορρέον ἀποτέλεσμα, δίδουσα κατ᾽ αὐ- τὸν τὸν τρόπον τὰ καινούργια φαινόμενα τῆς ἱστορικῆς καὶ τῆς φυσικῆς ὕλης" ἕἔπο- µένως, ὅπως ἡ ἔννοια τοῦ «εἴδους» ἐνυπάρχει εἰς τὴν ὕλην, ἔτσι καὶ ἡ ἔννοια τῆς «αἰτίας» ἀποτελεῖ ἀναπόσπαστο μέρος τῆς φύσεως τῶν πραγμάτων, ἐνυπάρχουσα, πράγματι, εἰς αὐτά. ᾿ Βέβαια ὑπάρχει καὶ ἡ γνωσιολογικὴ ἄποψις τοῦ Μαχ Ύετνοτη (1863-1921), ποὺ ἀπορρίπτει τὴν ἔννοια τῆς «αἰτίας», ἕνεκα τοῦ ἀγνώστου καὶ μυστηριώδους χαρα- κτῆρος της, ὁ ὁποῖος καλύπτει αὐτήν, ποὺ δὲν μπορεῖ νὰ παράσχη ἐξηγήσεις, καὶ τὴν ἀντικατέστησε μὲ τὴν περὶ ὁροκρατίας ((6οπα[{οπβ[ίσπιμς) θεωρία του, εἰς τὴν ὁποίαν, ἀντὶ τῆς ἀγνώστου αἰτίας, παραβάλλει τοὺς γνωστοὺς «ὅρους», βάσει τῶν ὁ- ποίων ὁ ἄνθρωπος δικαιολογεῖ τὴν γένεσι τῆς «αἰτίας», τὴν δηµιουργία δηλ. γεγονό- τος, ἐκ τοῦ ὁποίου θὰ ἐπακολουθήση τὸ γνωστὸ εἰς ὅλους ἀποτέλεσμα ἢ ἀκολουθία" πρβ. Μαχ Νεγνοσγη, Κδιβαίε ηπά ΚοπαΠίοπα[ο ΤεΙίΒηςεΠΒΙΙΠΡ (2α ἔκδοσις 1919). Γεγονὸς εἶναι, ὅτι ἡ διασύνδεσις αἰτίας καὶ ἀποτελέσματος ὀνομάζεται «αἰτιώδης σειρὰ» ((Διμ58ίπεχις) καὶ στηρίζει τὸν βασικὸ νόµο τῆς φυσικῆς ἐπιστήμης! δὲν ὑ- πάρχει αἰτία χωρὶς ἀποτέλεσμα, καὶ τοῦτο ἔχει ἀξιωματικὴ θεώρηση. Θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ συγκρίνη τὰ πάρα πάνω μὲ τὸν νόμον τῆς νοήσεως, τὸν «περὶ τοῦ ἀποχρῶντος λόγου» τῆς Λογικῆς, ποὺ συνδέει σταθερὰ τὴν στενὴ σχέσι τῶν διανοημάτων: ὅταν λέμε, ὅτι τὸ διανόηµά µας δὲν ἔχει ἀποχρῶντα λόγο, τοῦτο σηµαίνει ὅτι δὲν ὑπάρχει λογικὴ σύνδεσι μεταξὺ τῶν «λόγου» καὶ «ἀκολουθίας» (ΚΑΙἱο καὶ («οποεφιεηι(β): τὸ ἀποτέλεσμα δηλ. τοῦ λόγου, ἡ ἀκολουθία, θὰ πρέπει νὰ συνδέεται λογικὰ μὲ τὸν λόγον’ μὲ ἄλλα λόγια τὸ συμπέρασμα (ἀκολουθία) θὰ πρέπει νὰ ἔχη λογικὴν ἐξάρτησι μὲ τὸ διανόηµα (λόγος) καὶ νὰ ἀποτελῆ τὴ λύσι του: γενικὰ θὰ μποροῦσε νὰ χαρακτηρισθῆ ἡ «αἰτιοκρατία» σὰν «λογικὴ άκολου- θία».