Α. Ν. ΖΟΥΜΠΙΟΣ (ἀ. μ. ᾿Ακαδηµίας ᾿Αθηνῶν) Ὃ Πρακτικὸς Λόγος ὡς «κανονίζουσα ᾿Αρχὴ» Εἶναι γνωστόν, ὅτι κατά τήν καντιανὴ θεώρησι ὁ Πρακτικὸς Λόγος «συμπληρώνευ τὸν θεωρητικόν, ὅταν ὁ τελευταῖος, ἐλλείψει «τοῦ ὑλικοῦ τῶν αἰσθήσεων», δέν μπορῆ νὰ λειτουργήση. Στὴ συνέχεια ὅμως ὁ Πρα- κτικὸς Λόγος, γιὰ τὴ σύλληψι ὑπερ-ἐμπειρικῶν ἐννοιῶν, ἀναπτύσσει τὴν ἔννοια τῆς πίστεως κι᾽ ἔτσι διὰ τῆς πιστιοκρατίας (Εἰάείσπιας) δημιουργεῖ τὰ γνωστὰ σ᾽ ὅλους µας Αἰτήματα (ΡῬοἱίμ]α!)' ἑπομένως τά Αἰτήματα δὲν εἶναι προϊόντα τῆς γνώσεως, ἀλλὰ τῆς πίστεως ἀλλὰ αὐτὰ τὰ Αἰτήματα σὲ πολλές περιπτώσεις μποροῦν νὰ γίνουν κίνητρα γιὰ τὸν θεωρητικὸν νοῦν, πού, πάνω σ᾽ αὐτὰ ἱστάμενος, νὰ προβάλη νέες θεωρίες γιὰ διάφορα πράγ- ματα, τῶν ὁποίων ἡ γνῶσις θὰ εἶναι ἀπόρροια τώρα τοῦ Νοῦ καί ὄχι τῆς πίστεως. ᾿Εάν πάρω ἕνα παράδειγμα ἀπὸ τὸ Αἴτημα «περί ὑπάρξεως τοῦ Θείου», τοῦτο τὸ Αἴτημα θὰ κινήση καὶ θὰ μεταβάλη τὸν πρακτικὸν νοῦν εἰς θεω- ρητικόν, ὥστε αὐτός νὰ μπορέση προϊόντος τοῦ χρόνου νὰ βρῆ τὴν ἀρχι- κὴν λ.χ. περὶ «κατασκευῆς τοῦ κόσμου» Αἰτίαν' ἔτσι ὁ ἐν ἀκινησίᾳ «Πρα- κτικὸς Λόγος» μὲ κατάλληλη νοητική ἐπεξεργασία, πρὸς εὕρεσιν τῆς πα- ραπάνω Αἰτίας, ἀποβαίνει «Λόγος Θεωρητικός». Ἔπειτα ὁ νοῦς πρέπει νά ἔχη κάποια πρότασι, ἡ ὁποία κατ᾽ ἀνάγκην πρέπει νὰ εἶναι ἐξ ἀρχῆς πα- ραδεκτὴ ἀπ᾽ αὐτόν, ὥστε νὰ χρησιμεύση γι᾿ αὐτὸν ὡς «κανονίζουσα ᾿Αρ- χὴ» (Ρτιηζὶρ τερι]|α!ί1ν), ὅπως θὰ ἔλεγε ὁ Καπί, γιὰ περαιτέρω συμπεράσμα- τα, τὰ ὁποῖα ὅμως θὰ ὠφελήσουν τώρα ὄχι τὴν ἠθικήν, ἀλλὰ ἀντίθετα αὐὖ- τὴν ταύτην τὴν περὶ κόσμου θεωρία. ᾿Αλλὰ θὰ μποροῦσε κανεὶς νὰ προσθέσῃ, ὅτι ἡ ἔννοια τοῦ παρά πάνω Αἰτήματος χρησιμοποιεῖ «ἔμμεσον ἤ πλαγίαν ἤ ἀπαγωγικὴν ἀπόδειξιν» (ἀεπιοκίγαιο ἱπαϊγεοία 5ῖνε αραρορἰς8) γιὰ τὴν ἀπόδειξί του’ τὸ μνημονευθὲν Αἴτημα (περὶ ὑπάρξεως τοῦ Θείου) μπορεῖ νὰ ληφθῆ σὰν θέσις: ἡ δὲ ἀντί- θεσις θὰ δείξη ἀκριβῶς τὸ ἀντίθετον, ὅτι δηλ. δὲν ὑφίσταται ἡ παραπάνω ὕπαρξις, ἐλλείψει, κατὰ τὴν καντιανὴν θεώρησιν, τῶν ἐμπειρικῶν στοιχεί- ων. ᾿Αλλὰ ἡ ἀνωτέρω ὕπαρξις ἐπιβάλλεται ἀναγκαστικὰ καί μόλιστα γιὰ ἠθικοὺς κυρίως λόγους, κι᾽ ἔτσι δεικνύεται τὸ ψεῦδος καί τὸ μὴ ὐληθὲς τῆς ἀντιθέσεως καὶ κατ᾽ αὐτὸν τὸν τρόπον ἐνισχύεται τὸ κῦρος καὶ ἡ ἀλή- θεια τῆς θέσεως' βέβαια ὅλα αὐτὰ δὲν συνθέτουν πλήρη ἐπιδοκιμασία, ὅ- πως εἶναι ἡ ἀπόδειξις τῆς εἰς ἄτοπον ἀπαγωγῆς (Πεάποίίο 44. αὈδιτάιπῃ)' παρ᾽ ὅλα ὅμως αὐτὰ ὁ νοῦς μας υἱοθετεῖ πολλὲς φορὲς τέτοιες παραδόξους λύσεις, ὅταν ἡ εὕρεσι τῆς ἀλήθειας ἀμέσως δὲν ἐπιτυγχάνεται.