Α. Ν. ΖΟΥΜΠΟΣ (ἀντεπιστέλλον μέλος ̓ Ακαδημίας ̓Αθηνῶν) Θάνατος: «Πρᾶξις ζωῆς» 'Ο Ξενοφῶν κάπου στὰ « ̓ Απομνημονεύματά» του γράφει: «καὶ ὅταν ἔλθῃ τὸ πεπρωμένον τέλος οὐ μετὰ λήθης ἄτιμοι κεῖνται, ἀλλὰ εἰς τὸν ἀεὶ χρόνον ὑμνούμενοι θάλλουσι»' στὸ παραπάνω κείμενο προβάλλει ἀνάγλυφα τὸ πρόβλημα τοῦ θανάτου καὶ δημιουργεῖ τὴν ἀπαρχὴ μιᾶς νέας «ζωῆς», ποὺ ἀποτελεῖ ἕνα εἶδος μεταφυσικῆς ἀνακυκλήσεως' ἡ ζωὴ καταλήγει στὸ θάνατο καὶ ὁ θάνατος γεννᾶ τὴ νέα «ζωὴ» κι ̓ ἔτσι ἡ ζωὴ συνεχίζεται στὴν αἰωνιότητα” μὲ τὸ θάνατο ἡ μνήμη στρέφεται πρὸς τὰ πίσω, γιὰ νὰ ἐπαναφέρη τὶς καταξιωμένες πράξεις τῆς ζωῆς. Ἢ ζωὴ εἶναι ἕνας δρόμος καταξιωμένων πράξεων: γνῶσις, ἀγωγή, ἡθος, ἐργασία εἶναι τὰ συστατικὰ ἐκεῖνα, ποὺ ἑτοιμάζουν τὸν δρόμο, ποὺ πάνὼ σ ̓ αὐτὸν ἡ μνήμη τῶν ἀνθρώπων θὰ περπατήση γιὰ τὴ «νέα ζωὴ» τοῦ θανάτου’ εἶχε λοιπὸν δίκιο ἕνας παλαιὸς Γάλλος στοχαστής, ὅταν ἔγραφε ὅτι «τὸ καλύτερο μνημόσυνο γιὰ τὸν τεθνεῶτα εἶναι ἡ μνήμη του, δηλ. ἡ “ζωή” του στὶς συνειδήσεις τῶν συνανθρώπων του»: ὅτι ὁ θάνατος εἶναι πρᾶξις ζωῆς», τὸ βλέπουμε στὰ διάφορα πρόσωπα τῆς ἱστορίας, ποὺ ἔζησαν καὶ ζοῦν στὴ μνήμη μας, στὶς συνειδήσεις μας, σὰν αἰώνια σύμβολα μιμήσεως καὶ σεβασμοῦ, καὶ τοῦτο γιατὶ ἡ ζωή τους ξεπέρασε τὸ θάνατο" ὁ βιολογικὸς θάνατος εἶναι ἀναπόφευκτος γιὰ ὅλα τὰ ὀργανικὰ ὄντα, ὁ μεταφυσικὸς ὅμως εἶναι ὑπὸ αἵρεσιν: ὁ ἠθικὸς νόμος, ποὺ συνοψίζεται στὴν «κατηγορικὴ προστακτικὴ» τοῦ Καντίου, ὥστε «κάθε πρᾶξις νὰ ἀποτελῆ κανόνα καθολικῆς νομοθεσίας», θὰ ἐνυπάρχη στὸν «ἀεὶ χρόνον»: ὁ δρόμος τῆς ζωῆς ἔχει ἀπαιτήσεις καὶ ὑποχρεώσεις, γιὰ νὰ ἔχη κανεὶς τὰ δικαιώματά του εἰς τὸν χῶρον τῆς μνήμης καὶ ἓν γένει τῆς ἱστορίας ̓ ἡ ζωὴ δὲν εἶναι στάσις καὶ ἀκινησία, ἀλλὰ τοὐναντίον κόπωσις πνεύματος καὶ σαρκός; εἷναι μὲ λίγα λόγια δρόμος ἀγώνων καὶ ἠθικῶν ἐπιδόσεων. ̓ Ἢ ἐκκλησία μελέτησε πολὺ τὸ πρόβλημα τοῦ θανάτου καὶ τὰ συμπεράσματά τῆς ὠφέλησαν καὶ ὠφελοῦν τὴν ἀνθρώπινη ὕπαρξη στὸ δρόμο τῆς διαβιώσεώς της! ὁ δρόμος τῆς ἱστορίας ἀναμένει ἀνυπόμονα τὶς ἐπιδόσεις τῶν ἀγωνιστῶν καὶ κατὰ τὸν Εὐριπίδη «οὔτοι λείψανα ἀγαθῶν ἀνδρῶν ἀφαιρεῖται χρόνος ἃ δ ̓ ἀρετὰ καὶ θανοῦσι λάμπει». Πάνω σ ̓ αὐτὲς τὶς ἁπλὲς σκέψεις θὰ μπορῆ κανεὶς νὰ στηρίξη, ὅτι ὁ θάνατος εἶναι ὁπωσδήποτε παρουσία «ζωῆς», γιατὶ ἀκριβῶς ἦταν καὶ «πρᾶξις ζωῆς»: ἔτσι περίπου ὁραματίστηκε τὴν ἐπίγεια ζωὴ ὁ ἀπ. Παῦλος γιὰ τὴν συνέχειά της μετὰ θάνατον, ὅταν ἔγραφε: « ̓Εγὼ γὰρ ἤδη σπένδομαι καὶ ὁ καιρὸς τῆς ἐμῆς ἀναλύσεως ἐφέστηκε, τὸν ἀγῶνα τὸν καλὸν ἠγώνισμαι, τὸν δρόμον τετέλεκα, τὴν πίστιν τετήρηκα. Λοιπὸν ἀπόκειταί μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος, ὃν ἀποδώσει μοι ὁ Κύριος»: ἡ μνήμη λοιπὸν τῆς ἱστορίας ἂς γίνη φάρος καὶ ὁδηγὸς γιὰ τὰ παρόντα καὶ γιὰ τὰ μέλλοντα, γιατὶ ἡ ζωὴ ἔχει ἀπὸ μεταφυσικὴ ἄποψη καὶ ἔνταση ἀλλὰ καὶ «διάρκεια».