Α. Ν. ΖΟΥΜΠΟΣ (ἀντεπιστέλλον μέλος ᾿ Ακαδημίας ᾿Αθηνῶν) Θάνατος: «Πρᾶξις ζωῆς» 'Ο Ξενοφῶν κάπου στὰ «᾿ Απομνημονεύματά» του γράφει: «καὶ ὅταν ἔλ- θῃ τὸ πεπρωμένον τέλος οὐ μετὰ λήθης ἄτιμοι κεῖνται, ἀλλὰ εἰς τὸν ἀεὶ χρόνον ὑμνούμενοι θάλλουσι»' στὸ παραπάνω κείµενο προβάλλει ἀνάγλυ- φα τὸ πρόβλημα τοῦ θανάτου καὶ δημιουργεῖ τὴν ἀπαρχὴ μιᾶς νέας «ζωῆς», ποὺ ἀποτελεῖ ἕνα εἶδος μεταφυσικῆς ἀνακυκλήσεως' ἡ ζωὴ καταλήγει στὸ θάνατο καὶ ὁ θάνατος γεννᾶ τὴ νέα «ζωὴ» κι᾽ ἔτσι ἡ ζωὴ συνεχίζεται στὴν αἰωνιότητα” μὲ τὸ θάνατο ἡ μνήμη στρέφεται πρὸς τὰ πίσω, γιὰ νὰ ἐπαναφέ- ρη τὶς καταξιωµένες πράξεις τῆς ζωῆς. Ἢ ζωὴ εἶναι ἕνας δρόμος καταξιωµένων πράξεων: γνῶσις, ἀγωγή, ἡ- θος, ἐργασία εἶναι τὰ συστατικὰ ἐκεῖνα, ποὺ ἑτοιμάζουν τὸν δρόµο, ποὺ πά- νὼ σ᾽ αὐτὸν ἡ μνήμη τῶν ἀνθρώπων θὰ περπατήση γιὰ τὴ «νέα ζωὴ» τοῦ θανάτου’ εἶχε λοιπὸν δίκιο ἕνας παλαιὸς Γάλλος στοχαστής, ὅταν ἔγραφε ὅτι «τὸ καλύτερο μνημόσυνο γιὰ τὸν τεθνεῶτα εἶναι ἡ μνήμη του, δηλ. ἡ “- ζωή” του στὶς συνειδήσεις τῶν συνανθρώπων του»: ὅτι ὁ θάνατος εἶναι πρᾶξις ζωῆς», τὸ βλέπουμε στὰ διάφορα πρόσωπα τῆς ἱστορίας, ποὺ ἔζη- σαν καὶ ζοῦν στὴ μνήμη µας, στὶς συνειδήσεις µας, σὰν αἰώνια σύμβολα μιμήσεως καὶ σεβασμοῦ, καὶ τοῦτο γιατὶ ἡ ζωή τους ξεπέρασε τὸ θάνατο" ὁ βιολογικὸς θάνατος εἶναι ἀναπόφευκτος γιὰ ὅλα τὰ ὀργανικὰ ὄντα, ὁ µετα- φυσικὸς ὅμως εἶναι ὑπὸ αἵρεσιν: ὁ ἠθικὸς νόμος, ποὺ συνοψίζεται στὴν «κατηγορικὴ προστακτικὴ» τοῦ Καντίου, ὥστε «κάθε πρᾶξις νὰ ἀποτελῆ κανόνα καθολικῆς νομοθεσίας», θὰ ἐνυπάρχη στὸν «ἀεὶ χρόνον»: ὁ δρόμος τῆς ζωῆς ἔχει ἀπαιτήσεις καὶ ὑποχρεώσεις, γιὰ νὰ ἔχη κανεὶς τὰ δικαιώμα- τά του εἰς τὸν χῶρον τῆς μνήμης καὶ ἓν γένει τῆς ἱστορίας᾽ ἡ ζωὴ δὲν εἶναι στάσις καὶ ἀκινησία, ἀλλὰ τοὐναντίον κόπωσις πνεύματος καὶ σαρκός; εἷ- ναι μὲ λίγα λόγια δρόμος ἀγώνων καὶ ἠθικῶν ἐπιδόσεων. ᾿ Ἢ ἐκκλησία μελέτησε πολὺ τὸ πρόβλημα τοῦ θανάτου καὶ τὰ συμπερά- σματά τῆς ὠφέλησαν καὶ ὠφελοῦν τὴν ἀνθρώπινη ὕπαρξη στὸ δρόμο τῆς διαβιώσεώς της! ὁ δρόμος τῆς ἱστορίας ἀναμένει ἀνυπόμονα τὶς ἐπιδόσεις τῶν ἀγωνιστῶν καὶ κατὰ τὸν Εὐριπίδη «οὔτοι λείψανα ἀγαθῶν ἀνδρῶν ἀ- φαιρεῖται χρόνος ἃ δ᾽ ἀρετὰ καὶ θανοῦσι λάμπει». Πάνω σ᾽ αὐτὲς τὶς ἁπλὲς σκέψεις θὰ μπορῆ κανεὶς νὰ στηρίξη, ὅτι ὁ θάνατος εἶναι ὁπωσδήποτε πα- ρουσία «ζωῆς», γιατὶ ἀκριβῶς ἦταν καὶ «πρᾶξις ζωῆς»: ἔτσι περίπου ὁρα- ματίστηκε τὴν ἐπίγεια ζωὴ ὁ ἀπ. Παῦλος γιὰ τὴν συνέχειά της μετὰ θάνα- τον, ὅταν ἔγραφε: «᾿Εγὼ γὰρ ἤδη σπένδομαι καὶ ὁ καιρὸς τῆς ἐμῆς ἀναλύ- σεως ἐφέστηκε, τὸν ἀγῶνα τὸν καλὸν ἠγώνισμαι, τὸν δρόμον τετέλεκα, τὴν πίστιν τετήρηκα. Λοιπὸν ἀπόκειταί μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος, ὃν ἀ- ποδώσει μοι ὁ Κύριος»: ἡ μνήμη λοιπὸν τῆς ἱστορίας ἂς γίνη φάρος καὶ ὁ- δηγὸς γιὰ τὰ παρόντα καὶ γιὰ τὰ μέλλοντα, γιατὶ ἡ ζωὴ ἔχει ἀπὸ μεταφυσι- κὴ ἄποψη καὶ ἔνταση ἀλλὰ καὶ «διάρκεια».