ΗΛΙΑΣ Λ. ΤΣΑΤΣΟΜΟΙΡΟΣ Τί εἶναι «ἀλήθεια»; [Σημείωση «4»: Η ἄποψη τοῦ κ. Τσατσόμοιρου, ποὺ ἀναπτύσσετα! στὸ ἄρθρο ποὺ ἀκολουθεῖ, ὅτι ἡ ἀλήθεια εἶναι ἄποκλειστικά ἔγχρονη καὶ ἱστορική, δὲν βρίσκει σύμφωνο τὸ «Δαυλό». ́Η ἀλήθεια, κατὰ τὴν ἑλληνικὴ ἀντίληψη, εἶναι ἄχρονῃ, καὶ ἑπομένως ὑπεριστορική, δὲν ταυτίζεται μὲ τὸ γεγονὸς ἢ τὸ φαινόμενο). σμένα προσωπικὰ συμπεράσματα ἀμφιβόλου ἀξίας. Καὶ στὴ δευτέρα περίπτωση, ἡ ἱκανότης προσωπικῆς συγκέντρωσης γνώσης εἶναι ἐλαχίστη, δηλαδὴ πρωτογονική, ἄν ὁ ἄνθρωπος περιοριστεῖ στὴν δική του πεῖρα καὶ δὲν λάβει ἐκ τοῦ χοινωνικοῦ περιβάλλοντος τὴν γνώση τῶν προγόνων. ἪἫ λέξη ἑπομένως «ἀλήθεια» δὲν ἀφορᾶ οὔτε τὴν προσωπικὴ ἑνὸς ἑκάστου μνήμη οὔτε τὴν προσωπικὴ ἑνός ἑκάστου γνώση, ἔστω κι ̓ ἄν μιλᾶμε καὶ γιὰ τὸ σήμερα. Ἢ ἀλήθεια ἀφορᾶ τὴν ἱστορικὴ μνήμη. Ποιὰ ὅμως εἶναι ἡ σημασία τῆς ἱστορικῆς μνήμης; Μὰ τὸ ἀντίθετο: δηλαδὴ ἡ λήθη ἢ λᾶθος ὁδηγεῖ τοὺς ἀνθρώπους σὲ συνεχεῖς ἐπανόδους πειραματισμῶν καὶ ἐνεργειῶν, ποὺ ἐνδεχομένως δοχιμάστηκαν στὸ παρελθὸν καὶ ἀποδείχτηκαν καταστροφικὲς ἤ βλαβερές πράξεις στὴ ζωὴ τῶν ἀνθρώπων. Ἔϊτσι ἡ ἀλήθεια ἐκφράζει ἐμπειρίες τῆς ἀθροιστικῆς γνώσης τῶν ἀνθρώπων στὴν πάροδο τῶν χιλιετηρίδων, καὶ γι ̓ αὐτὸ αὐτὲς οἱ ἐμπειρίες ἔπρεπε νὰ εἶναι ὁ ὁδηγός τῶν ἀνθρώπων στὸν χοινωνικό τους βίο. Ποιὰ ὅμως ὑπῆρξε ἡ αἰτία, ποὺ αὐτὴ ἡ ἱστορικὴ μνήμη, ἡ ἀλήθεια, δὲν παρέμεινε ὁ ὁδηγὸς τῶν ἀνθρώπων στὴν κοινωνική της ζωή; Αὐτὸ μόνο ἱστορικὰ θὰ τὸ βροῦμε. Η ἀλήθεια, ἑπομένως, δὲν ἔχει ὁρισμοὺς, ἔχει ὅμως ἱστορία. Καὶ ἡ ἱστορία τῆς ἀλήθειας ξεχινάει μαζὶ μὲ τὴν ἐμφάνιση τοῦ ἀνθρώπου στὸν πλανήτὴ μας. ητοῦμε τὴν ἀλήθεια. ̓Αλλὰ τὶ εἶναι 2 ἀλήθεια; Ἢ ἀπάντηση μᾶς φαίνεται εὔκολη, καὶ προσωπικὴ ὑπόθεση τοῦ καθ ̓ ἑνός. 'Η ἀλήθεια --- λέμε --- εἶναι τὸ ἀντίθετο τοῦ ψεύδους. Καὶ ψεῦδος; Ἢ -- λέμε -ἐγώ πιστεύω τοῦτο ἤ ἐκεῖνο σὰν ἀλήθεια καί, ἐπειδὴ ἡ «γνώση» τῶν πραγμάτων μέ ὁδηγεῖ στὰ Α ἤ Β συμπεράσματα, ἄρα ἡ ἀλήθεια «πιθανῶς», «ἴσως», «μπορεῖ καὶ νὰ σφάλλω», εἶναι «τοῦτο» ὕ «ἐκεῖνο». Νομίζω, ὅτι εἶναι ἀνάγκη, μιὰ καὶ ὅλοι «ἀναζητοῦμε τὶς ἀλήθειες», νὰ καθορίσουμε κατ ̓ ἀρχήν, τὶ σημαίνει ἡ λέξη «ἀλήθειαν στὸ δικό μας χῶρο, στὴ δική μας ἑλληνικὴ. γλῶσσα. ̓Αλήθεια (δωρ. τύπος ἀλάθεια), μᾶς ἐξηγεῖ ὁ ̓Ηράκλειτος, εἶναι «τὸ μὴ λῆθον». Μῆθος (δωρ. τύπ. λᾶθος) σημαίνει τὴν λήθη, δηλαδὴ τὸ «λησμονεῖν». Τὶ σημαίνει ὅμως «λησμονεῖν»; Εἶναι δηλαδὴ ὁ ἄνθρωπος «ξεχασιάρης»; Ο ἄνθρωπος ποὺ ξεχνᾷ τά συμβάντα τῶν περασμένων χρόνων στὸ ὅριο τῆς δικῆς του ζωῆς; ἤ ξεχνᾶ τὴν γνώση, ποὺ ἐξ ἱκανότητος προσωπικῆς του συγκέντρωσε; | Εἶναι φανερό, ὅτι ἡ ἀνθρώπινη μνήμη, καὶ ἐάν εἶναι ἰσχυρή, περιορίζεται στὸ χῶρο τῶν δικῶν της πράξεων καί, τὸ πολύ, στὸ χῶρο τῶν πράξεων τοῦ περιβάλλοντός της. Αὐτὸ σημαίνει, περιορι-