ΗΛΙΑΣ Λ. ΤΣΑΤΣΟΜΟΙΡΟΣ Τί εἶναι «ἀλήθεια»; [Σηµείωση «4»: Η ἄποψη τοῦ κ. Τσατσόμοιρου, ποὺ ἀνα- πτύσσετα! στὸ ἄρθρο ποὺ ἀκολουθεῖ, ὅτι ἡ ἀλήθεια εἶναι ἄπο- κλειστικά ἔγχρονη καὶ ἱστορική, δὲν βρίσκει σύμφωνο τὸ «Δαυλό». ΄Η ἀλήθεια, κατὰ τὴν ἑλληνικὴ ἀντίληψη, εἶναι ἄχρονῃ, καὶ ἑπομένως ὑπεριστορική, δὲν ταυτίζεται μὲ τὸ γεγονὸς ἢ τὸ φαινόμενο). ητοῦμε τὴν ἀλήθεια. ᾿Αλλὰ τὶ εἶναι 2 ἀλήθεια; Ἢ ἀπάντηση μᾶς φαίνεται εὔκολη, καὶ προσωπικὴ ὑπόθεση τοῦ καθ᾽ ἑνός. 'Η ἀλήθεια --- λέμε --- εἶναι τὸ ἀντίθετο τοῦ ψεύδους. Καὶ ψεῦδος; Ἢ -- λέμε -- ἐγώ πιστεύω τοῦτο ἤ ἐκεῖνο σὰν ἀλή- θεια καί, ἐπειδὴ ἡ «γνώση» τῶν πραγμά- των μέ ὁδηγεῖ στὰ Α ἤ Β συμπεράσματα, ἄρα ἡ ἀλήθεια «πιθανῶς», «ἴσως», «μπο- ρεῖ καὶ νὰ σφάλλω», εἶναι «τοῦτο» ὕ «ἐ- κεῖνο». Νομίζω, ὅτι εἶναι ἀνάγκη, μιὰ καὶ ὅλοι «ἀναζητοῦμε τὶς ἀλήθειες», νὰ κα- θορίσουµε κατ᾽ ἀρχήν, τὶ σηµαίνει ἡ λέξη «ἀλήθειαν στὸ δικό μας χῶρο, στὴ δική μας ἑλληνικὴ. γλῶσσα. ᾿Αλήθεια (δωρ. τύπος ἀλάθεια), μᾶς ἐξηγεῖ ὁ ᾿Ηράκλει- τος, εἶναι «τὸ μὴ λῆθον». Μῆθος (δωρ. τύπ. λᾶθος) σημαίνει τὴν λήθη, δηλαδὴ τὸ «λησμονεῖν». Τὶ σημαίνει ὅμως «λησμο- νεῖν»; Εἶναι δηλαδὴ ὁ ἄνθρωπος «ξεχα- σιάρης»; Ο ἄνθρωπος ποὺ ξεχνᾷ τά συμ- βάντα τῶν περασμένων χρόνων στὸ ὅριο τῆς δικῆς του ζωῆς; ἤ ξεχνᾶ τὴν γνώση, ποὺ ἐξ ἱκανότητος προσωπικῆς του συγ- κέντρωσε; | Εἶναι φανερό, ὅτι ἡ ἀνθρώπινη μνήμη, καὶ ἐάν εἶναι ἰσχυρή, περιορίζεται στὸ χῶρο τῶν δικῶν της πράξεων καί, τὸ πολύ, στὸ χῶρο τῶν πράξεων τοῦ περι- βάλλοντός της. Αὐτὸ σημαίνει, περιορι- σμένα προσωπικὰ συμπεράσματα ἀμφι- βόλου ἀξίας. Καὶ στὴ δευτέρα περίπτω- ση, ἡ ἱκανότης προσωπικῆς συγκέντρω- σης γνώσης εἶναι ἐλαχίστη, δηλαδὴ πρω- τογονική, ἄν ὁ ἄνθρωπος περιοριστεῖ στὴν δική του πεῖρα καὶ δὲν λάβει ἐκ τοῦ χοινωνικοῦ περιβάλλοντος τὴν γνώση τῶν προγόνων. ἪἫ λέξη ἑπομένως «ἀλήθεια» δὲν ἀφορᾶ οὔτε τὴν προσωπικὴ ἑνὸς ἑκάστου μνήμη οὔτε τὴν προσωπικὴ ἑνός ἑκάστου γνώση, ἔστω κι᾿ ἄν μιλᾶμε καὶ γιὰ τὸ σήμερα. Ἢ ἀλήθεια ἀφορᾶ τὴν ἱστορικὴ μνήμη. Ποιὰ ὅμως εἶναι ἡ σημασία τῆς ἱστορικῆς μνήμης; Μὰ τὸ ἀντίθετο: δηλαδὴ ἡ λήθη ἢ λᾶθος ὁδηγεῖ τοὺς ἀνθρώπους σὲ συνεχεῖς ἐπανόδους πειρα- ματισμῶν καὶ ἐνεργειῶν, ποὺ ἐνδεχομέ- νως δοχιμάστηκαν στὸ παρελθὸν καὶ ἀποδείχτηκαν καταστροφικὲς ἤ βλαβερές πράξεις στὴ ζωὴ τῶν ἀνθρώπων. Ἔϊτσι ἡ ἀλήθεια ἐκφράζει ἐμπειρίες τῆς ἀθροιστικῆς γνώσης τῶν ἀνθρώπων στὴν πάροδο τῶν χιλιετηρίδων, καὶ γι᾿ αὐτὸ αὐτὲς οἱ ἐμπειρίες ἔπρεπε νὰ εἶναι ὁ ὁδηγός τῶν ἀνθρώπων στὸν χοινωνικό τους βίο. Ποιὰ ὅμως ὑπῆρξε ἡ αἰτία, ποὺ αὐτὴ ἡ ἱστορικὴ μνήμη, ἡ ἀλήθεια, δὲν παρέ- μεινε ὁ ὁδηγὸς τῶν ἀνθρώπων στὴν κοινωνική της ζωή; Αὐτὸ μόνο ἱστορικὰ θὰ τὸ βροῦμε. Η ἀλήθεια, ἑπομένως, δὲν ἔχει ὁρισμοὺς, ἔχει ὅμως ἱστορία. Καὶ ἡ ἱστορία τῆς ἀλήθειας ξεχινάει μαζὶ μὲ τὴν ἐμφάνιση τοῦ ἀνθρώπου στὸν πλανή- τὴ μας.