Α.Ν. ΖΟΥΜΠΟΣ (ἀ.μ. Ακαδημίας ᾿Αθηνῶν) « Ἃ - 39 ΄ 37 Ο χαρακτὴρ τῆς ἐννοίας «Ἔρως» κατὰ Πλωτῖνον Ὃ Πλωτῖνος (204-269) διαχωρίζει τὴν ἔννοιαν τοῦ ἔρωτος εἰς αἰσθητὸν καὶ ὑπεραισθητόν, πρᾶγμα τὸ ὁποῖον καὶ ὁ Πλάτων προηγουμένως εἶχε προδιαγράψει: στὴ συνέχεια ἡ ἐνόρασις εἶναι ἐκείνη, ἡ ὁποία, σὰν νοητι- κὴ δύναμις ἀναβιβάζει τὴν ψυχὴν ἀπὸ τὸν ὑλικὸν εἰς τὸν νοητὸν κόσμο: ἡ ἔννοια τοῦ κάλλους ἢ «καλόν», ὅπως ἀρέσκεται νὰ ὀνομάζη ὁ Πλωτῖνος τὴν ἔννοιαν τοῦ ὡραίου, ὑπῆρξε μία ἀπὸ τὶς βασικὲς ἀρχὲς τῆς φιλοσοφίας του. Ὁ Πλάτων θεωρεῖ τὸν ἔρωτα σὰν στέρηση, ποὺ ἐπακόλουθό της εἶναι ἡ ἄμεσος πλήρωσή της’ ὁ ὑλικὸς κόσμος στὸν ὁποῖον ἡ ψυχὴ ἀναγκάζεται νὰ διαμένη καὶ ποὺ ἀναμιμνήσκεται τὸν κόσμο τῶν ἰδεῶν, ποὺ πρότερον ζοῦσε, ἐπιζητεῖ τὴν «φυγὴ» καὶ τὴν ἔνωσή της μὲ τὸν κόσμο τῆς καταγω- γῆς της' ὁ Πλωτῖνος θεωρεῖ, ὅτι ὁ ἔρως εἶναι ὅρασις ὡραίων εἰκόνων καὶ ἀγαθῶν πράξεων, καὶ ἐπ᾿ αὐτῶν γράφει ( Ἔνν. 3,5,3): «ἐξ οὖν τοῦ ἐνεργοῦ- ντος συντόμως περὶ τὸ ὁρώμενον καὶ ἐκ τοῦ οἷον ἀπορρέοντος ἀπὸ τοῦ ὁ- ρωμένου ὄμμα πληρωθέν, οἷον μετ᾽ εἰδώλου ὅρασις, Ἔρως ἐγένετο τάχα ποὺ καὶ τῆς προσηγορίας ἐντεῦθεν μᾶλλον αὐτῷ γεγενημένης, ὅτι ἐξ ὁρά- σεως τὴν ὑπόστασιν ἔχει» (πρβ. Δημόκριτον ἀπ. 194 ὈΚ: «αἱ μεγάλαι τέρ- Ψεις ἀπὸ τοῦ θεᾶσθαι τὰ καλὰ τῶν ἔργων γίγνονται»). ᾿Επέκεινα λοιπὸν τοῦ αἰσθητοῦ ἔρωτος ἡ ψυχὴ θὰ προχωρήση στὴν ἐπι- δίωξη τοῦ ἀγαθοῦ, τὸ ὁποῖον ἀντιπροσωπεύεται ἀπὸ τὸ Ἕν, ποὺ εἶναι καὶ ἡ κοσμογόνος του ἀρχή. ἔκφρασις τοῦ Πλωτίνου ὅτι «Ἔρως δὲ ἐνέρ- γεια ψυχῆς ἀγαθοῦ ὀρεγομένη» δηλώνει, ὅτι ἡ ψυχὴ θέλει νὰ προχωρήσῃ πρὸς τὸν ὑπεραισθητὸν χῶρον, ἐκεῖ ὅπου διαμένει ἐσαεὶ ἡ ἔννοια τοῦ ἀγα- θοῦ’ καὶ συνεχίζει: «Ἔστι γὰρ ἕκαστον ὃ ἐστιν ἐφ᾽ αὑτοῦ’ ἐφετὸν δὲ γίνε- ται ἐπιχρώσαντος αὐτοῦ τοῦ ἀγαθοῦ, ὥσπερ χάριτος δόντος αὐτοῖς καὶ εἰς τὰ ἐφιέμενα ἔρωτας. Καὶ τοίνυν ψυχή, λαβοῦσα εἰς αὐτὴν τὴν ἐκεῖθεν ἀ- πορροήν, κινεῖται καὶ ἀναβακχεύεται καὶ οἴστρων πίμπλαται καὶ ἔρως γί- νεται» ('Ενν. 6,7,22). ᾿ Ἐδῶ ἐκτίθεται ὑπεραισθητὸς ἔρως, ποὺ δὲν εἶναι τί- ποτα ἄλλο παρὰ ἡ ἐνόρασις τῶν νοουμένων, ποὺ καλύπτονται ἀπὸ τὴν ἔν- νοιαν τοῦ ἀγαθοῦ (ἐπιχρώσαντος αὐτὸ τοῦ ἀγαθοῦ)" εἶναι δὲ ἡ ἐνόρασις ({1- ΠΙΟ) ἡ θεώρησις ἐκείνη, κατὰ τὴν ὁποίαν διὰ ἀμέσου ἐποπτείας κάποιου ἀντικειμένου συλλαμβάνει κανεὶς τὴν ἀλήθειαν χωρὶς τὴν ἀνάγκην τοῦ νοῦ ἢ τῶν αἰσθητηρίων αὐτὴ λοιπὸν ἡ «νοητικὴ ἐνέργεια» ἡ ἄλλως καλουμένη ἐποπτεία μᾶς βοηθεῖ νὰ βλέπωμεν διὰ τῶν «ὀμμάτων τῆς ψυχῆς» τὴν οὐ- σίαν τῶν ὄντων: ὁ ἔρως τῆς ψυχῆς πρὸς τὸν ὑπεραισθητὸν κόσμον εἶναι πρωταρχικὸν καθῆκον αὐτῆς νὰ ἀποβάλει βαθμηδὸν τὰ γήινα καὶ νὰ παρα- δοθεῖ στὴ συνέχεια εἰς τὸ ἔργον τῆς καθάρσεως. 'Ο διφυὴς χαρακτὴρ τοῦ ἔρωτος κατὰ Πλωτῖνον, κατὰ τὴν ἄποψιν τῶν αἰσθητικῶν κανόνων καὶ θε- ωριῶν τῆς σήμερον: ὁ μὲν σωματικὸς ἢ αἰσθητὸς ἐνέχει εἰδολογικὸν χα- ρακτῆρα καὶ εἶναι ἀντικείμενον ὁράσεως καὶ μορφῆς (6ε[ήµίς Απιβε({Κ), ὁ δὲ ὑπεραισθητὸς εἶναι ἡ ἐνόρασις τῶν νοουμένων, εἰς τὰ ὁποῖα μετέχει ἀ- παραιτήτως ἡ ἔννοια τοῦ ᾿Αγαθοῦ καὶ εἶναι ἴδιον τῆς νοητικῆς καλολογίας (Ιπιε[ΙεΚμβ[ἰςείσομε ΑδιΠεΙΙΚ) ἡ συνύπαρξις τῶν δύο ἀνωτέρω ἐννοιῶν παρέ- χει τὴν ἰδανικὴν εἰκόνα τοῦ «καλοῦ κἀγαθοῦ».