ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΠΑΝΩΦΟΡΟΠΟΥΔΛΔΟΥ Διαλεκτική πορεία καὶ «ιλοσοφικὸς συγκερασμός Μαρτυρίες τῆς διαλεχτιυκῆς νοητικῆς πορείας τοῦ ἀνθρώπου ἔχουμε ἀπὸ τὰ πρῶτα διαβεβαιωμένα χαράγματα στὰ τοιχώματα τῶν σπηλαίων. Καὶ τὰ πανάρχαιά μας ἐπικὰ ἄσματα, ὅσο κι ἄν δείχνουν ἀντικειμενικὰ ὑμνολογήματα ζωῆς καὶ πράξης ἡρώων, ἀποβαίνουν διαλογικὰ θεωρήματα, εὐθὺς ὡς ἐκτίθενται σὰν ἀποκρίσεις ἔμμετρων δημιουργημάτων. Καὶ στὸν ̓ Ησίοδο καὶ τὸν "Όμηρο οἱ περίλαλοι στίχοι εἶναι ὑπερανθρώπινες - ἐξωανθρώπινες στιχουργικὲς μαχρηγορίες, τοποθετημένες ἀπαντήσεις ἀπὸ τὰ προχαλούμενα θεῖχκά στοιχεῖα: «Θεά, τραγούδα μας τὴν ὀργή τὴν ἄγρια τοῦ ̓Αχιλλέα...», συνδιαλέγεται ὁ “Ὅμηρος. Καὶ «Πέστε μου, Μοῦσες, ...», προκαλεῖ σὲ ἀπόκριση ὁ ̓ Ησίοδος, γιὰ νὰ συνθέσουν τὰ μακρόπνοα πονήματά τους. Καὶ ὅταν ἀργότερα, στοὺς χρόνους τῆς ἀρχαίας λυρικῆς δημιουργίας, ὁ ἄνθρωπος ἔχφρασε μὲ λάγο καὶ μὲ ἔργο τὶς προσωπικὲς ἐσωτεριχές του βιώσεις, εἶχε διαλεγόμενο στοιχεῖο --- ἀντικείμενό του αὐτὸ τὸ ἴδιο του τὸ προσωπικό του πάθος καὶ γεγονὸς. Κατοπινά, ὅταν ἔγινε καθοριστικὸ τὸ ἐρώτημα «ποιά ἡ πρωταρχικὴ οὐσία τοῦ ὄντος», διαλεχτικῆς ὑφῆς ὑπῆρξαν καὶ οἱ πρωταπαντήσεις τῆς μοναχικὰ ἐξελιχτικῆς διανοητικῆς πράξης τῶν «κατὰ φύση» λεγόμενων φιλοσόφων, ποὺ καὶ ἀπὸ τοῦτο πρέπει νὰ ὀνομάζονται φυσικοὶ φιλόσοφοι, καὶ ὄχι μόνον ἐπειδὴ γιὰ ἑρμηνεία τῆς οὐσίας πρώτης τῶν ὄντων βασίστηκαν σὲ φυσικὸ στοιχεῖο. Ἢ χάραξη διαλεχτικῆς τῆς πορείας γιὰ τὴν ἑρμηνεία τῶν ὄντων εἶναι ἐντονότατη στοὺς περιώνυμους Ἕλληνες φιλόσοφους γύρω ἀπὸ τὸν 6ο καὶ 50 π.Χ. αἰῶνα. Στὸν Πυθαγόρα καὶ τοὺς μαθητές του, στοὺς ̓Ελεάτες, μὲ σημαντικότερο τὸν Παρμενίδη, στὸν ̓Εφέσιο 'Ηράκλειτο καὶ τοὺς μαθητές του. Γιατὶ καὶ τὶ ἄλλο ἀπό διαλεκτικὴ εἶναι, ὅταν διττολογεῖ ὁ ̓Εφέσιος «ταὐτὸν τὸ ὄν καὶ τὸ μὴ ὄν»; Δὲν εἶναι τὸ «μὴ ὄν» του ποὺ βοήθησε πολὺ ἀργότερα τὸν Κάντ νὰ ὀργανώση, ἀπὸ δῶ ἀκριβῶς ἀρχίζοντας (ἀπὸ τὸ «μὴ ὄν» τοῦ "Ἠράκλειτου) τὴ λογικὴ καὶ διαλεχτικὴ του; ̓Ηρωικὴ ἡ στάση τοῦ χαθενός' ἀπό διαφορετικὴ σκοπιὰ χι ἀλλιώτικη μᾶς ἀπόδωσαν τὴ θεωρητική τους ἀτένιση καὶ τὶς ἑρμηνεῖες τους γιὰ τὴν οὐσία τῶν ὄντων. 'Απλώνουμε τὴ φαντασία μας καὶ τοὺς εἰχονίζουμε, καθώς μᾶς τοὺς παραδίδει ὁ Ἔενοφώντας, νὰ φιλοσοφοῦν φιλομαχώντας, περιτριγυρισμένοι ἀπὸ τοὺς θίασους τῶν μαθητῶν τους: "Αλλοι ἀναπτύσσουν τὴ γνώμη, πὼς ἡ οὐσία τῆς ζωῆς εἶναι ἕνα πράγμα, ἄλλοι πὼς εἶναι ἄπειρα στὸ πλῆθος, ἄλλοι πὼς τὰ πάντα πάντοτε κινοῦνται, ἄλλοι πὼς ποτὲ τίποτα δὲ μπορεῖ νὰ κινηθεῖ, ἄλλοι πὼς τὰ πάντα γίνονται καὶ χάνονται, ἄλλοι πάλι πὼς τίποτα ποτὲ μήτε θὰ μποροῦσε νὰ γεννηθεῖ μήτε θὰ μποροῦσε νὰ ἀπολεστεῖ. Καὶ ἔτσι ὑψώνουν, ἐκτὸς ἀπό τὸν ἀτομικὸ διαλεχτικό τους διαλογισμό, καὶ τὴν ὑπερατομικὴ διαλεκτική, καθὼς συντίθενται σὲ ὑπερατομικὴ ὁμάδα, διαλεχτικἁ καὶ ἀπὸ τὴ φιλοσοφική τους θέση συνδιαλεγόμενοι σὰν ξεχωριστά ὅμως ἄτομα. Μὰ ὅσο ρωμαλέα κι ἄν εἶναι τὰ ἐπιχειρήματα γιὰ νὰ ἑδραιώση τὶς φιλοσοφιχές του θέσεις καὶ δοξασίες, ποὺ ἀπὸ τὴν ἀτομικὴ του ἄποψη ἐχθέτει ὁ καθένας, δέ μποροῦμε νὰ μὴ δειλιάσουμε γιὰ τὴν ἱκανότητα τῆς καθολικῆς γνώσης, ἄν δηλαδὴ εἶναι δυνατὸ καὶ πόσο νὰ γνωρίσουμε τὴν πραγματικὴ οὐσία τοῦ κόσμου, ἀφοῦ ὅσοι ἐπιχειροῦν, διάφορη θεωρία μᾶς παραδίδουν. Καὶ ποιὰ ἡ πηγή της; Οἱ αἰσθήσεις ἢ ὁ νοῦς; Τὸ ἐρώτημα βαθὺ καὶ βαρὺ προβληματίζει ἀκόμα. ̓Αλλὰ πρῶτοι ποὺ τὸ προσδέχτη-