ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΠΑΝΩΦΟΡΟΠΟΥΔΛΔΟΥ Διαλεκτική πορεία καὶ «ιλοσοφικὸς συγκερασµός Μαρτυρίες τῆς διαλεχτιυκῆς νοητικῆς πο- ρείας τοῦ ἀνθρώπου ἔχουμε ἀπὸ τὰ πρῶτα διαβεβαιωµένα χαράγµατα στὰ τοιχώματα τῶν σπηλαίων. Καὶ τὰ πανάρχαιά µας ἐπικὰ ἄσματα, ὅσο κι ἄν δείχνουν ἀντικειμενικὰ ὑ- μνολογήματα ζωῆς καὶ πράξης ἡρώων, ἀπο- βαίνουν διαλογικὰ θεωρήματα, εὐθὺς ὡς ἐκτί- θενται σὰν ἀποκρίσεις ἔμμετρων δημιουργη- μάτων. Καὶ στὸν ᾿ Ησίοδο καὶ τὸν "Όμηρο οἱ περίλαλοι στίχοι εἶναι ὑπερανθρώπινες - ἐ- ξωανθρώπινες στιχουργικὲς μαχρηγορίες, το- ποθετημένες ἀπαντήσεις ἀπὸ τὰ προχαλού- μενα θεῖχκά στοιχεῖα: «Θεά, τραγούδα μας τὴν ὀργή τὴν ἄγρια τοῦ ᾿Αχιλλέα...», συνδιαλέγε- ται ὁ “Ὅμηρος. Καὶ «Πέστε μου, Μοῦσες, ...», προκαλεῖ σὲ ἀπόκριση ὁ ᾿ Ησίοδος, γιὰ νὰ συν- θέσουν τὰ μακρόπνοα πονήματά τους. Καὶ ὅ- ταν ἀργότερα, στοὺς χρόνους τῆς ἀρχαίας λυ- ρικῆς δημιουργίας, ὁ ἄνθρωπος ἔχφρασε μὲ λάγο καὶ μὲ ἔργο τὶς προσωπικὲς ἐσωτεριχές του βιώσεις, εἶχε διαλεγόμενο στοιχεῖο --- ἀν- τικείμενό του αὐτὸ τὸ ἴδιο του τὸ προσωπικό του πάθος καὶ γεγονὸς. Κατοπινά, ὅταν ἔγινε καθοριστικὸ τὸ ἐρώτημα «ποιά ἡ πρωταρχικὴ οὐσία τοῦ ὄντος», διαλεχτικῆς ὑφῆς ὑπῆρξαν καὶ οἱ πρωταπαντήσεις τῆς μοναχικὰ ἐξελι- χτικῆς διανοητικῆς πράξης τῶν «κατὰ φύση» λεγόμενων φιλοσόφων, ποὺ καὶ ἀπὸ τοῦτο πρέπει νὰ ὀνομάζονται φυσικοὶ φιλόσοφοι, καὶ ὄχι µόνον ἐπειδὴ γιὰ ἑρμηνεία τῆς οὐσίας πρώτης τῶν ὄντων βασίστηκαν σὲ φυσικὸ στοιχεῖο. Ἢ χάραξη διαλεχτικῆς τῆς πορείας γιὰ τὴν ἑρμηνεία τῶν ὄντων εἶναι ἐντονότατη στοὺς περιώνυµους Ἕλληνες φιλόσοφους γύρω ἀπὸ τὸν 6ο καὶ 50 π.Χ. αἰῶνα. Στὸν Πυθαγόρα καὶ τοὺς µαθητές του, στοὺς ᾽Ε- λεάτες, μὲ σημαντικότερο τὸν Παρμενίδη, στὸν ᾿Εφέσιο 'Ηράκλειτο καὶ τοὺς µαθητές του. Γιατὶ καὶ τὶ ἄλλο ἀπό διαλεκτικὴ εἶναι, ὅταν διττολογεῖ ὁ ᾿Εφέσιος «ταὐτὸν τὸ ὄν καὶ τὸ μὴ ὄν»; Δὲν εἶναι τὸ «μὴ ὄν» του ποὺ βοήθησε πολὺ ἀργότερα τὸν Κάντ νὰ ὀργανώ- ση, ἀπὸ δῶ ἀκριβῶς ἀρχίζοντας (ἀπὸ τὸ «μὴ ὄν» τοῦ "Ἠράκλειτου) τὴ λογικὴ καὶ διαλε- χτικὴ του; ᾿Ηρωικὴ ἡ στάση τοῦ χαθενός' ἀπό διαφορετικὴ σκοπιὰ χι ἀλλιώτικη μᾶς ἀπό- δωσαν τὴ θεωρητική τους ἀτένιση καὶ τὶς ἑρ- μηνεῖες τους γιὰ τὴν οὐσία τῶν ὄντων. 'Α- πλώνουμε τὴ φαντασία µας καὶ τοὺς εἰχονί- ζουμε, καθώς μᾶς τοὺς παραδίδει ὁ Ἔενο- φώντας, νὰ φιλοσοφοῦν φιλομαχώντας, περι- τριγυρισµένοι ἀπὸ τοὺς θίασους τῶν μαθητῶν τους: "Αλλοι ἀναπτύσσουν τὴ γνώµη, πὼς ἡ οὐσία τῆς ζωῆς εἶναι ἕνα πράγμα, ἄλλοι πὼς εἶναι ἄπειρα στὸ πλῆθος, ἄλλοι πὼς τὰ πάντα πάντοτε κινοῦνται, ἄλλοι πὼς ποτὲ τίποτα δὲ μπορεῖ νὰ κινηθεῖ, ἄλλοι πὼς τὰ πάντα γί- νονται καὶ χάνονται, ἄλλοι πάλι πὼς τίποτα ποτὲ μήτε θὰ μποροῦσε νὰ γεννηθεῖ μήτε θὰ μποροῦσε νὰ ἀπολεστεῖ. Καὶ ἔτσι ὑψώνουν, ἐκτὸς ἀπό τὸν ἀτομικὸ διαλεχτικό τους δια- λογισμό, καὶ τὴν ὑπερατομικὴ διαλεκτική, καθὼς συντίθενται σὲ ὑπερατομικὴ ὁμάδα, διαλεχτικἁ καὶ ἀπὸ τὴ φιλοσοφική τους θέση συνδιαλεγόµενοι σὰν ξεχωριστά ὅμως ἄτομα. Μὰ ὅσο ρωμαλέα κι ἄν εἶναι τὰ ἐπιχειρήματα γιὰ νὰ ἑδραιώση τὶς φιλοσοφιχές του θέσεις καὶ δοξασίες, ποὺ ἀπὸ τὴν ἀτομικὴ του ἄποψη ἐχθέτει ὁ καθένας, δέ μποροῦμε νὰ μὴ δειλιά- σουµε γιὰ τὴν ἱκανότητα τῆς καθολικῆς γνώ- σης, ἄν δηλαδὴ εἶναι δυνατὸ καὶ πόσο νὰ γνω- ρίσουµε τὴν πραγματικὴ οὐσία τοῦ κόσμου, ἀφοῦ ὅσοι ἐπιχειροῦν, διάφορη θεωρία μᾶς παραδίδουν. Καὶ ποιὰ ἡ πηγή της; Οἱ αἰσθή- σεις ἢ ὁ νοῦς; Τὸ ἐρώτημα βαθὺ καὶ βαρὺ προβληματί- ζει ἀκόμα. ᾿Αλλὰ πρῶτοι ποὺ τὸ προσδέχτη-