ΑΒΝΑΙΡΟ ΜΟΜΙΦΙΗΙΑΝΟ “Ἡ ἑἕλληνικὴ ἀντίληψη περὶ “Ἱστορίας [Συνέχεια ἀπὸ τὸ προηγούμενο) εἶναι προφανὴς), ἀλλὰ καὶ προὐποθέτει τὴν ὕπαρξή τους. Δὲν εἶναι ἔργο τῆς ἱστορίας νὰ δώση τὴν τελικὴ γνώση τῶν πραγμάτων ἥ νὰ ὑπολογίση ἀκριβῶς τὴ σχέση μεταξὺ θεῶν καὶ ἀνθρώπων ἣ νὰ ἐχθέση συστηματικὰ τὴν ἀληθινὴ φύση τοῦ ἀνθρώπου’ γιὰ τὰ ἀντικείμενα αὐτὰ τῆς γνώσεως ὑπάρχουν ἄλλες ἐπιστῆμες. Η κατεύθυνση ποὺ δόθηκε ἀπὸ τὸν 'Ἡρόδοτο καὶ περισσότερο ἀπὸ τὸν Θουκυδίδη στὴν ἱστοριογραφία ἀσφαλῶς προὔποθέτει --- καὶ συμβάλλει στὴν ἐνίσχυση τῆς θεωρίας - ὅτι ἡ παρέμβαση τῶν θεῶν στὶς ἀνθρώπινες ὑποθέσεις δὲν εἶναι οὔτε σταθερὴ οὔτε πολὺ ἐμφανής. ̓Αλλὰ ἡ θεωρία αὐτὴ ἀποτελεῖ πλήρη ἀποδοχή, ἣ ἐπίτευγμα, τῆς καθολικῆς τάσεως τῆς ἑλληνικῆς σκέψεως τοῦ ε ̓ αἰῶνος μᾶλλον παρὰ μιὰ προγραμματισμένη ἐπιδίωξη. ̓Ακόμη καὶ στοὺς ἑπόμενους αἰῶνες ἡ καθοριστικὴ σημασία τῶν θεῶν, ὅπως παρουσιάζεται στὴν ἱστορικὴ ἀφήγηση, προὐποθέτει μᾶλλον παρὰ ἐχφράζει τὴν ἔλλειψη ἐνδιαφέροντος ἐκ μέρους τῶν "Ἑλλήνων γιὰ τὶς θεολογικὲς θεωρίες. ̓Η ἱστορία εἶχε περιωρισμένης ἐκτάσεως δοσοληψίες μὲ μιὰ μεταβλητὴ καὶ ὄχι σχολαστικὰ καὶ αὐστηρὰ καθοριζόμενη κουλτούρα. Τοῦτο μεταφραζόταν σέ ἐπιφυλαχτικότητα, σ ̓ ὅ,τι ἀφορᾶ τὴν ἐγκυρότητα τῶν καταγραφομένων γεγονότων τοῦ παρελθόντος, καὶ ὁπωσδήποτε ὑπογράμμιζε τὴν ἀνάγκη καθορισμοῦ χριτηρίων ἀξιοπιστίας. Τοῦτο ἐσήμαινε, ὅτι ἔπρεπε νὰ δοθῇ εἰδικὴ προσοχὴ στοὺς πολέμους καὶ τὶς πολιτικὲς ἐπαναστάσεις, διότι εἴχαν σὰν συνέπειές τους καὶ ἄλλες μεταβολὲς. Τοῦτο ἐπέβαλλε νὰ δοθῇ κάποια ἑρμηνεία στὰ γεγονότα, στὸ μέτρο ποὺ αὐτὴ θὰ μποροῦσε νὰ ἀποδειχθῇ. Οἱ μεταφυσικὲς ἑρμηνεῖες κατὰ κανόνα ἀποφεύγονταν ἣ ἀναφέρονταν μὲ σύντομους ὑπαινιγμούς. ̓Αργότερα, κατὰ τὴν ἑλληνιστικὴ περίοδο, ὡρισμένοι ἱστορικοὶ (μεταξὺ τῶν ὁποίων σημαντικώτερος ἦταν ὁ Πολύβιος) χρησιμοποίησαν μὲ ἰδιαίτερη εὔνοια τὴν θεωρία περί Τύχης, πρᾶγμα ποὺ ἀποτελοῦσε ἔναν εὔσχημο τρόπο γιὰ νὰ ἀποφεύγωνται οἱ σοβαρὲς θρησκευτικὲς καὶ φιλοσοφικὲς δεσμεύσεις. Μολονότι οἱ ἱστορικοὶ φαίνονταν διατεθειμένοι νὰ ὑποταχθοῦν στὴ φιλοσοφία, καὶ, ἀφ ̓ ἑτέρου, μερικοὶ φιλόσοφοι (ὅπως ὁ Πλάτων στοὺς Νόμους 4. Ἢ δημιουργία τοῦ 'Ἡρόδοτου καὶ οἱ θουχυδίδειες προσθήκες ἔχουν ἀπορρεύσει ἀπὸ τὴν πνευματικὴ ἐπανάσταση τοῦ ε ́ αἰῶνος καὶ ἀντλοῦν ὅλη τὴ σπουδαιότητά τοὺς ἀπ ̓ αὐτή. Ο αἰῶνας αὐτὸς ἦταν ἡ ἐποχὴ ποὺ ἡ τραγωδία, ἡ κωμωδία, ἡ ἰατρική, ἡ φιλοσοφία καὶ ἡ ρητορικὴ δημιουργήθηκαν ἢ ἀναπτύχθηκαν. ̓Ακόμη κι ἄν δὲν ξέραμε, ὅτι ὁ Σοφοκλῆς ἦταν φίλος τοῦ 'Ἡρόδοτου, θὰ μπορούσαμε νὰ διακρίνουμε τὶς ἀλληλεπιδράσεις μεταξύ τους, σ ̓ ὅ,τι ἀφορᾶ τὰ ἠθικά, θρησκευτικὰ καὶ πολιτικά τοὺς φρονήματα. ̓Ο Θουχυδίδης, ὁ Ἱπποκράτης καὶ ὁ Εὐριπίδης θυμίζουν ἀκατανίχηςτα ὁ καθένας τοὺς ἄλλους. Μία ἀπὸ τὶς ἐπινοήσεις τοῦ Θουχυδίδη -- ἡ χρησιμοποίηση πλαστῶν δημηγοριῶν γιὰ τὴν παρουσίαση τῶν μεταβολῶν τῆς κοινῆς γνώμης καὶ τῆς γενέσεως τῶν ἐλατηρίων τῶν πολιτικῶν ἡγετῶν --- θὰ ἦταν ἀδιανόητη χωρὶς τὴν ὡρίμαση τῆς ρητορικῆς, ποὺ συντελέσθηχε στὸ τέλος τοῦ ε ́ αἰῶνος στὴν ̓Αθήνα καὶ ἀλλοῦ. Σ ̓ ἄλλους πολιτισμοὺς οἱ γραπτὲς ἀφηγήσεις τῶν γεγονότων ἐμπνέονταν ἀπὸ τὶς σύγχρονές τοὺς εἰκαστικὲς τέχνες --- ἢ τουλάχιστον μποροῦσαν νὰ εἰκονογραφοῦνται ἀπὸ τὶς σύγχρονές τους εἰκαστιχκὲς τέχνες. Η ἀρχαία ἀνατολικὴ ἱστοριογραφία λέγεται (ὄχι χωρὶς ὑπερβολὴ), ὅτι ἔχει τὴν ἀρχὴ της στὴν «ἱστοριχκὴ» ζωγραφικὴ καὶ γλυπτική. Τὰ μεσαιωνικὰ ἱστορικὰ ἀφηγήματα θυμίζουν σύγχρονούς τους ζωγραφικοὺς πίνακες, καὶ εἶναι γεγονὸς ὅτι συχνὰ ἦταν εἰκονογραφημένα μὲ ζωγραφικὲς διακοσμήσεις. Τὰ ἑλληνικὰ ἱστορικὰ ἀφηγήματα ἐπηρεάζονταν βαθειὰ ἀπὸ τὴ σὐγχρονή τους τέχνη. Ἢ ἀπόδοση «ἀετωματικοῦ ὕφους» στὸν 'Ἡρόδοτο δὲν εἶναι πολὺ πειστιχὴ --- ἀκόμη κι ἄν πρόκειται γιὰ μεταφορικὴ ἔχφραση. Τὸ ὕφος τῆς ἑλληνικῆς ἱστορίας καθωριζόταν οὐσιαστικὰ ἀπὸ κανόνες τοῦ γραπτοῦ πεζοῦ λόγου καὶ ἀπὸ τὴ διαφοροποίησή της ἀπὸ τὰ ἄλλα φιλολογιχὰ εἴδη. 'Ἡ ἱστορία ἡροδότειου καὶ θουχυδίδειου τύπου ὄχι μόνο δέχεται «μαθήματα» ἀπὸ ἄλλους τομεῖς τῆς γνώσεως χαὶ συμμετέχει σ ̓ αὐτοὺς (ἣ ἀλληλεπίδραση εἰδικὰ ἱστορίας καὶ φιλοσοφίας