ΜΑΝΟΛΗΣ ΜΑΡΚΑΚΗΣ Πολιτικὲς ὄψεις τοῦ 1521 Μὲ τὴν ἔκρηξη τῆς ἐπανάστασης τοῦ [82] τερματίζεται, ἔστω καὶ προσῶρινά, ἡ διάσταση τῶν πολιτικῶν ἀπόψεων τῶν ἡγητόρων τοῦ ὑ- πόδουλου ἔθνους, ποὺ σημάδεψε τὴν προπαρα- σκευὴ τοῦ ἀπελευθερωτικοῦ ἀγώνα. Δυὸ ἦσαν οἱ κύριοι πολιτικοὶ προσανατολισμοὶ τῶν 'Ελ- λήνων πρὶν ἀπὸ τὴν ᾿Επανάσταση: [- Ἢ ἀντίληψη τῆς ἐθνικῆς ἰδέας, ὅπως ἀν- δρώθηκε στὴν δίνη τῶν πολιτικῶν ἰδεωδῶν τῆς Γαλλικῆς Επανάστασης καὶ εἶχε σάν ἀπώτερο στόχο της τὴν σύσταση ἑνὸς ἀμιγοῦς ἑλληνι- κοῦ ἐθνικοῦ κράτους βασιζόµενου στὴν ἀνα- βίωση τῆς κλασσικῆς ἑλληνικῆς κληρονο- μιᾶς. Τὸ κράτος τοῦ ἔθνους ἐπεδίωκε δυναμικά τὴν ἀνάκτηση τῆς πολιτικῆς ἐλευθερίας μὲ τὸν συντονισμὸ καὶ τὴν ἀξιοποίηση κυρίως τῶν ἐ- θνικῶν δυνάμεων. Δημοκρατικἡ στὸν χαρα- κτήρα της, ἀπέβλεπε στὴν ἐπανατοποθέτηση τοῦ κλασσικοῦ παβελθόντος στίς ἐπιταγές τῶν συγχρόνων καιρῶν. Π. Ἣ οἰκουμενικὴ ἀντίληψη ποὺ ἐκφρά- σθηκε μὲ δυὸ ἀντίπαλες πτέρυγες: τὴν πολυε- θνικὴ οἰκουμενικὴ ἰδέα τοῦ Γένους πού ἀν- τλοῦσε τὴν δύναμή της, ἔστω κι ἂν ὄχι ἀπο- κλειστικά, ἀπὸ τὴν βυζαντινὴ παράδοση, ἐπι- διώκοντας τὴν ἀνάκτηση τῆς πολιτικῆς ἔλευ- θερίας καὶ τὴν ἐπιβολὴ τῆς βυζαντινῆς πολιτι- στικῆς κληρονομιᾶς χωρὶς ἐπαναστατικὴ πράξη, ἀλλὰ μὲ τὴν βαθμιαία διάβρωση καὶ ὑ- ποκατάσταση τῆς τουρκικῆς ἐξουσίας. Συντη- ρητικὴ στὸν χαρακτήρα τῆς, δὲν ἀπέβλεπε στὴν ἀνανέωση καὶ στὴν ἐπανάτοποθέτηση τῶν πολιτιστικῶν βυζαντινῶν παραδόσεων στὸ πνεῦμα τῶν νέων καιρῶν. Ἢ ἄλλη πτέρυγα τῆς οἰκουμενικῆς ἀντίλη- ψης ἐκφράστηκε πολιτικὰ μὲ τὴν ὑπερεθνικὴ (ὄχι πολυεθνικἠ) ἰδέα τοῦ Ρήγα, ποὺ, ὅπως καὶ τὸ ἰδεῶδες τοῦ ἔθνους, βασίζεται στὰ κλασσικὰ ἰδανικὰ ὅπως διαμορφώθηκαν ἀπὸ τὴν Γαλλι- κὴ ᾿Επανάσταση, ἐνῶ ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριὰ ἀνα- γνωρίζει τὴν ἰσοτιμία ὅλων τῶν ὑπόδουλων ἐ- θνοτήτων πέρα ἀπό κάθε φυλετική, θρησκευ- τικἠ καὶ γλωσσικἡ διάκριση. Δημοκρατικὴ στὸν χαρακτήρα τῆς, μὲ βαθὺ κοινωνικὸ περιε- χόµενο, ἡ ἀντίληψη τοῦ Ρήγα ἀπέβλεπε στὴν ὁλικὴ κατάργηση τῆς τουρκικῆς ἐξουσίας μὲ ἐπαναστατικὴ πράξη. Κύριοι φορεῖς τῶν πολιτικῶν αὐτῶν προσα- νατολισμῶν τῶν ᾿Ελλήνων πρὶν ἀπὸ τὴν ἔπα- νάσταση τοῦ 182] ἦσαν, ἀπὸ τὴν μιὰ μεριά, οἱ Ἕλληνες τῆς Διασπορᾶς ποὺ ἐκπροσωποῦσαν τὸ ἰδεῶδες τοῦ κλειστοῦ ἐθνικοῦ κράτους σύμ- φωνα μὲ τὰ δυτικἁ πρότυπα. ᾽Απὸ τὴν ἄλλη µε- ριά, φορεῖς τῆς οἰκουμενικῆς ἰδέας ἦσαν οἱ Φαναριῶτες καὶ τὸ Πατριαρχεῖο παρά τούς ἐ- σωτερικοὺς διαφορισμούς τους. Οἱ Φαναριῶ- τες προσπαθοῦσαν νὰ ἐπιτύχουν τὴν πολιτικὴ καὶ τὴν πνευματικὴ ἡγεμονία τους στὰ Βαλκά- νια χρησιμοποιώντας σὰν µέσο τὴν ἐκκλησία, ἐνῶ τὸ Ὀϊκουμενικὸ Πατριαρχεῖο ἐπεδίωκε τὴν ἀνανέωση τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἡγεμονίας του στὴν ἀνατολικὴ Μεσόγειο. Ὁ Ρήγας δια- Φορίζεται ἀπὸ τοὺς δυὸ αὐτοὺς φορεῖς τῆς οἱ- κουμενικῆς ἰδέας κατὰ τὸ μέτρο ποὺ γι᾿ αὐτὸν ἡ κατάλυση τῆς τουρκικῆς ἐξουσίας ἀποτελοῦσε τὸν 5ίπε αυᾶ ποπ ὅρο τῆς πολιτικῆς ἐλευθερίας. Ἢ ἔκρηξη τῆς ἑλληνικῆς ἐπανάστασης στὴν Βλαχία σηµαίνει κοινωνιολογικά τὴν ἐ- πιβολὴ τῆς οἰκουμενικῆς ἰδέας, δείχνοντας ὅτι ἢ ἐπανάσταση δὲν ἦταν ἕνας ἀμιγὴς ἐθνικὸς ἀ- γώνας ἀλλά ἕνα παγχριστιανικὸ κίνημα ὑποτε- λῶν, παρὰ τὸ γεγονὸς ὅτι ὑποστηρίχθηκε καὶ ἡ τακτικὴ σημασία τοῦ ἐλιγμοῦ αὐτοῦ γιὰ τὴν καθἠλωση τῶν ὀθωμανικῶν στρατευμάτων μα- κρυἀ ἀπὸ τὸν ἑλληνικὸ κορμὸ. Ἡ οἰκουμενικὴ ἰδέα ἐγκαταλείφθηκε στὶς μετέπειτα φάσεις τοῦ ἀπελευθερωτικοῦ ἀγώνα μὲ τὴν βαθμιαὶα ἐπιβολὴ τοῦ ἐθνικοῦ ἰδανικοῦ ποὺ συσπείρωσε καὶ ἐνέπνευσε τὸν λαό. Τὸ γεγονὸς ὅτι ζητήθη- κε ἡ βοήθεια τοῦ Πάπα δείχνει μεταξὺ ἄλλων τὸν διαφορισμὸ τῆς ἐθνικῆς ἰδέας ἀπὸ τὸ οἳ- κουμενικὸ ἰδανικὸ. Ἕνα ἄλλο στοιχεῖο ποὺ ἐκ-