ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Γ. ΡΟΖΟΣ Τὸ προδοµένο Εἰκοσιένα Τ ὁ Εἰκοσιένα μᾶς ἔφερε τὴν ἀνεξαρτησία, μᾶς ἄνοιξε τὸ δρόµο γιὰ μιὰ νέα πορεία τοῦ ἑλληνισμοῦ; Σήµερα µέσα ἀπὸ τὴν προο- πτικἡ τοῦ χρόνου ποὺ πέρασε ἀπό τότε, ἀρκε- τοῦ γιὰ νὰ ξεκαθαρίσουν πολλὲς πλάνες, νὰ διαλυθοῦν κάµποσες ψευδαισθήσεις, ἕνας ψυ- χρὸς καὶ ἀπόλυτα βασισμένος στὰ γεγονότα μελετητής θἄχε νὰ κάνει μερικὲς διαπιστώ- σεις, ποὺ πολὺ λίγο θὰ συνιστοῦσαν λόγους γιὰ ἐθνικοὺς πανηγυρισμούς. ᾿Αν θελήσουμε νὰ δοῦμε κριτικἁ καὶ μὲ διάθεση ἀντικειμενι- κῆς ἐκτίμησης τὰ γεγονότα ποὺ ἐπακολούθη- σαν τοῦ ἀληθινὰ μεγάλου ἐκείνου γεγονότος γιὰ τὸν ἑλληνισμό, θᾶχουμε δίκιο νὰ μὴν εἴ- µαστε καὶ πολὺ εὐχαριστημένοι ἀπὸ τὴν ὡς τώρα πορεία τοῦ ἔθνους. Εἶναι δυστυχῶς βεθαιώμµένο, πὼς τὸ ἔπος ἐκεῖνο, κορύφωση τῆς μεγαλειώδους προσ- πάθειας τοῦ ἑλληνισμοῦ γιὰ τὴν ἀποτίναξη τοῦ τουρκικοῦ ζυγοῦ καὶ τὴν ἐθνικὴ του ἀπο- κατάσταση. συνιστᾶ μιὰ κατάληξη καὶ εἶναι τὸ ἐπιστέγασμα μιᾶς προηγηθείσας πνευµατι- κῆς ἀναγέννησης καὶ σκληρῶν πολεμικῶν ᾱ- ναµμετρήσεων. Ὅσο κι ἄν φαίνεται περίεργο, μὲ τὸ 2! δὲν ἄρχισε ἕνας νέος κύκλος ἐξε- λίξεων, ἀλλὰ ἔκλεισε πρόωρα, βίαια καὶ ἀπό- τοµα ὁ ἀρχινισμένος μὲ τὸν ἐθνικὸ ξεσηκω- μό. Γιὰ νὰ καταλάθουµε τὸ ἱστορικὸ παράδοξο τοῦ πράγματος, μοναδικοῦ ἴσως στὴν ἱστορία, ἂς ἔρθουμε στὰ ἀνάλογα παραδείγματα ἄλλων ἀνάλογων ἐπαναστατικῶν κινημάτων, Μὲ τὴν ἀμερικάνικη ἐθνικὴ ἐπανάσταση τοῦ 1775 δη- µιουργήθηκαν οἱ βάσεις γιὰ τὴν γέννηση τοῦ ἀμερικάνικου ἔθνους. Πρὶν καλά - καλὰ κο- πάσουν τὰ τηλεθόλα τοῦ πολέμου ἐκείνου, μιὰ πνοὴ ἀναδημιουργίας, ἔξαρσης καὶ γόνι- μῆς προσπάθειας σ᾽ ὅλους τοὺς τομεῖς τῆς ἐ- σωτερικῆς ζωῆς ἔκανε νὰ ἀναδυθεῖ ἡ και- νούργια ἐθνικὴ δύναμη, ποὺ μέλλονταν γρή- γορα νὰ πάρει τὴ θέση της στὴ χορεία τῶν ἰ- σχυρῶν κρατῶν τοῦ Κόσμου. ᾿Αλλὰ τὸ ἴδιο συνέθη μὲ τὴν γαλλικὴ ἐπανάσταση τοῦ 789. Παρ᾽ ὅλο τὸ ἔντονο κοινωνικό τῆς περιεχόμε- νο ὁδήγησε λίγα χρόνια ἀργότερα σὲ μιὰ χω- ρὶς προηγούμενο ἐθνικὴ ἔξαρση καὶ ἀκμὴ τὴν Γαλλία, ποὺ ἡ θέση της καὶ ἡ ἀκτινοθολία τῆς στὴν Εὐρώπη καὶ στὸν κόσμο ὁλόκληρο ἀνέθηκε τότε ὅσο ποτὲ ἄλλοτε. "Ας θυμίσου- με, ἰδιαίτερα, πὼς ἣ ναπολεόντια ἐποποιῖα, μαζὶ μὲ ὅλη τὴν ἐσωτερικὴ καὶ ἐξωτερικὴ - σχυροποίηση τῆς θέσης τῆς Γαλλίας, ἦταν ἐπακόλουθο τῆς ἐπανάστασης καὶ ὄχι προη- γούμενο. Σ᾽ ἐμᾶς, ἐδῶ, συνέθη, ὅπως κι’ ὅλας εἴπαμε, τὸ ἀκριθῶς ἀντίθετο. ᾿Αντὶ τῆς δικῆς µας ἐ- πανάστασης τοῦ ᾽2] νὰ ἐπακολουθήσει ἡ ἀνα- μενόμενη ἀναγέννηση μαζὶ μὲ μιὰ ὁλοκλήρω- ση ἐθνική, κρατικὴ καὶ πολιτιστική, συνέθη τὸ παράξενο, τὸ ἱστορικὰ παράδοξο, νὰ πε- θάνουν μαζί της καὶ ὅλες οἱ ἐλπίδες καὶ οἱ προσδοκίες γιὰ μιὰν ἀληθινὰ ἐθνικὴ παλιγγε- νεσία. Ἔτσι, γίνεται ὁλοφάνερο, πὼς ὅλη ἐ- κείνη ἡ ἡρωϊκὴ προσπάθεια, ἣ αἱματηρότερη στὴν ἱστορία µας, ἦταν τὸ ἀποτέλεσμα μιᾶς ἐθνικῆς ἀνθοφορίας πού προηγήθηκε, χωρὶς νὰ γίνει, ὅπως ὅλοι περίμεναν, τὸ ξεκίνημα γιὰ μιὰν ἄλλη. Ἣ ἐθνικὴ ὁλοκλήρωση ἔτσι δέν... ὁλοκληρώθηκε. Ὁ ἑλληνικὸς λαὸς ἄν καὶ πλήρωσε ἕνα πανάκριθο τίμημα σὲ αἷμα καὶ θυσίες, δὲν χάρηκε ἀγαθά ποὺ προσδο- κοῦσε δίκαια ν᾿ ἀπολαύσει. Σήµερα, ἄνετα μποροῦμε νὰ ποῦμε, πὼς τὴν ἐθνικὴ ἀναγέννηση, ποὺ πνίγηκε στὴ γέν- νησή της, τὴν ἐλευθερία, τὴν ἀνεξαρτησία, τ᾽ ἀγαθὰ τῆς εὐνομίας καὶ τῆς χρηστῆς διοίκη- σης, ποὺ δὲν ἀπόλαυσε ὁ ἑλληνικὸς λαὸς µε- τὰ τὴν ἀπελευθέρωση, τοῦ τὰ στέρησαν, κυ- ρίως οἱ ξένοι. Οἱ ἴδιοι, μὲ τὴ στάση τους, εὖ- θύνονται ὄχι µόνο γιὰ τὴν ἀπότομη διακοπὴ τὴν ἀνοδικῆς πορείας τοῦ ἑλληνισμοῦ, ἀλλὰ καὶ γιὰ τὸν ἔντονο ἐπηρεᾶάσμὸ τὴς ἐσωτερι-