ΚΕΛΕΣΙΔΟΥ ΑΝΝΑΣ Ἢ µελέτη τοῦ Προσωκρατικοῦ Λόγου "Ὅποιος πολὺν καιρὸ ἀσχολεῖται μὲ τὴν προσωκρατικἡ ---λεγόμενη- φιλο- σοφία εἶναι βέβαιος, ὅτι στοὺς πρώτους αὐτοὺς Ἕλληνες φιλοσόφους ἀνήκει ἡ ἡγεμονία τοῦ παιχνιδιοῦ τῆς γνώσης. ᾿Η ἱστορία τῶν ἰδεῶν τους δὲν εἶναι παρὰ ἡ ἱστορία τοῦ φιλοκίνδυνου καὶ ἐλεύθερου ἀπὸ κατηγορικὰ σχήματα ᾿Εγώ, ποὺ ἐρευνᾷ σ᾽ ὅλες τὶς κατευθύνσεις, σκάβει «γῆν πολλήν», γιὰ νὰ βγάλει γνωστικὸ χρυσό, καὶ χρειάζεται καὶ στοχαστικἡ δεινότητα ἀλλὰ καὶ καλλιτεχνικἡ διαί- σθηση καὶ πολλὴν περίσκεψη, προκειµένου νὰ μελετήσει κάποιος τὸν χρυσὸ αὖὐ- τόν. “Η ἐνασχόλησή µου εἴκοσι σχεδὸν χρόνια μὲ τὸ Λεξικὸ τῶν "ὍΟρων τῆς Προσωκρατικῆς Φιλοσοφίας στὸ Κέντρο ᾿Ερεύνης τῆς ᾿Ελληνικῆς Φιλοσοφίας τῆς ᾿ Ακαδημίας ᾿Αθηνῶν, ἐκτὸς ἀπὸ τὴ σύνταξη σειρᾶς ἄρθρων γιὰ πολὺ σηµα- ντικοὺς ὅρους, ὅπως εἶναι οἱ ὅροι Εἶναι καὶ Γίγνεσθαι, μὲ ἔχει ὁδηγήσει σὲ ὁρι- σµένες σκέψεις τόσο γιὰ τὰ προβλήματα τῆς μελέτης τοῦ Προσωκρατικοῦ Λόγου ὅσο καὶ γιὰ τὴν ἀξία του. ᾿Εδῶ λοιπὸν θὰ ἀναφερθῶ: α) ἐνδεικτικὰ στὰ προβλή- ματα καὶ β) στὴ σημασία τοῦ προσωκρατικοῦ λόγου σήµερα. ᾿Ιδιότητες τοῦ Προσωκρατικοῦ Λόγου εἶναι συχνὰ ἡ πολυσηµία καὶ ἡ πολυ- τροπία στὴν παρουσία τῶν ὅρων στὰ σωζόμενα τῶν Προσωκρατικῶν φιλοσό- φων. Σὲ τέτοια περίπτωση δὲν μποροῦμε νὰ περάσουμε ἀπὸ τὴ σημασιολογικὴ πολλαπλότητα στὴ μιὰ ἑρμηνευτικὴ ἀπόδοση, ἀλλὰ χρειάζεται νὰ δείξουµε τὴ χρονικὴ ἐξέλιξη τοῦ φιλοσοφικοῦ ὅρου στὸ πεδίο τῆς ἑρμηνευτικῆς. Στὴν πε- ρίοδο αὐτή, ἐκτὸς ἀπὸ τὸ πρόβλημα τῆς ἔλλειψης κάποτε κειμένων ἢ τῆς ἀνε- πάρκειας στὴ διασωσµένη γλωσσική μαρτυρία, εἶναι δυνατὸ καὶ ἡ ἴδια ἡ δια- πλοκὴ τοῦ λόγου νὰ μὴ συνυφαίνεται ἀπόλυτα μὲ τὰ πράγματα. Εἰδικὰ στὸν ᾿Ε- φέσιο ᾿ Ηράκλειτο ἀνάμεσα στὸ λόγο καὶ τὰ πράγματα ὑπάρχει, ὅπως παρατηρεῖ ἡ ΟΙ. ΚαπιποιΧ, «παιδιὰ καὶ πεδίο γιὰ τὴν ἐλευθερία τοῦ ἀνθρώπου». "Αλλο χα- ρακτηριστικὸ εἶναι ἡ διαφωνία κειµένου-σχολίων. ᾿ Ακόμη: ὑπάρχουν ἀποσπά- σµατα, ὅπου ἡ ἔρευνα δὲν μπορεῖ ν᾿ ἀποφύγει τὴν ἀναγνώριση μιᾶς ἀναγκαίας τελικῆς ἑρμηνευτικῆς σιωπῆς (π.χ. τὸ ἀπ. 209 τοῦ Δημόκριτου). "Αλλοτε ἡ εἰδι- κὴ διερεύνηση εἶναι ἀπαραίτητη, γιατὶ τὸ νόημα ὅρου ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴ στίξη τῆς φράσης. ᾿Εδῶ πρόκειται γιὰ τὸν 'Ηράκλειτο, γιὰ τὸν ὁποῖο ὁ ᾿Αριστοτέλης λέει: «τὰ γὰρ ᾿Ηρακλείτου διαστίξαι ἔργον διὰ τὸ ἄδηλον εἶναι, ποτέρῳ πρό- σκειται, τῷ ὕστερον ἢ τῷ πρότερον», καὶ ἀναφέρεται στὸ πρῶτο ἠρακλειτικὸ ἀπό- σπάσμα γιὰ τὸν Λόγον. Στὸ ἠρακλείτειο ἀπόσπασμα |Ι8δ γιὰ τὴν ἐλπίδα («ἐὰν μὴ ἔλπηται ἀνέλπιστον οὐκ ἐξευρίσκει ἀνεξερεύνητον ἐὸν καὶ ἄπορον») ἄλλοι θέ- τουν τὴ στίξη μετὰ τὸ ἔλπηται (Βγνναίετ, Ὀἱείς, Ηείαεί, Κταηζ, Βο!]αοκ, Οἱροη, Εαπιποιχ), ἄλλοι (Οοπιρει2Ζ, Εεϊἰηµατάϊ, Βωγπει, Ματοον/{11) δὲν διασποῦν τὴν ἀ- ντιθετικἠ ἑνότητα ρήματος καὶ οὐσιαστικοποιημένου οὐδετέρου. Τὸ ρῆμα ση- µαίνει προσδοκῶ (πβ. Β 74: «ἀνθρώπους μένει ἀποθανόντας ἅσσα οὐκ ἔλπονται ἘΞ Ἢ κ. Α.Κ. εἶναι Διευθύντρια τοῦ Κέντρου Φιλοσοφίας τῆς ᾿ Ακαδημίας ᾿Αθηνῶν.