ΒΑΓΤΓΕΛΗΣ ΜΠΕ ΗΣ ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ ΣΤΗΝ ΑΛΒΑΝΙΑ’ ΜΕΡΟΣ, Β΄’ Προχώρησα ἀχόμα μέσ᾽ στὴ Δερβιτσάνα. Τώρα, μετὰ τὴν ἀποχώρηση τῶν ἐ- πισήµων, ὅλα φάνταζαν τόσο διαφορετικά... ᾿Η εὐτυχία τῆς στιγμῆς δὲν μπόρεσε νὰ σβήσει τὴν δυστυχία τοῦ πάντοτε. Αὐτοὶ μπορεῖ νὰ ἔφυγαν, ἡ φτώχεια ὅμως πα- ρέµεινε ἐκεῖ ζωντανή. Τὴν ἔβλεπες παντοῦ, στὰ σπασμένα τζάμια τῶν σπιτιῶν, στοὺς χαλικόστρωτους δρόµους, στὰ ἄχρωμα πρόσωπα τῶν κατοίκων. Μιὰ δυστυ- χία, ποὺ ἀγκάλιαζε τὴν κάθε γωνία τοῦ ἀπόμακρου αὐτοῦ ἑλληνικοῦ χωριοῦ τῆς ᾿Αλβανίας. ε Ἡ - “ / , » Ν Ν , “ " Μ » / Λ Οἱ ἄνθρωποι ὅμως µέσα σ᾽ αὐτὴν τὴν δυστυχία μποροῦσαν καὶ ἤθελαν ἀκόμα νὰ “ , “ " ”/ » / Δ -Ὡ Ν Ύ , “ / ἐλπίζουν. Μποροῦσαν καὶ ἤθελαν ἀκόμα νὰ γελᾶνε. Δὲν ἦταν λογικό, ὅμως συνέ- βαινε. Εἶχαν ἀγγίξει τὰ ἔσχατα ὅρια τῆς ἀνθρώπινης ἀντοχῆς στὴν παραφροσύνη καὶ εἶχαν ἐπιστρέψει στὴν ἀρχή. Καὶ κάθε μέρα ἐκτελοῦσαν ἀνελιπῶς τὸ ἴδιο δρο- µολόγιο λογικῆς-παραφροσύνης. “Ὅμως ἤλπιζαν ἀκόμα. Τοὺς μιλοῦσες γιὰ τὴν ἑλληνικὴ βοήθεια καὶ οἱ ἀπαντήσεις τους ἐποίχιλλαν: «Κάτι γίνεται, προσπαθοῦμε νὰ περάσουμε, εὐχαριστοῦμε, οἱ ἀνάγχες εἶναι πολ- λές...» καὶ ἄλλα τέτοια. “Ὅμως μιὰ λέξη ξεχώριζες σὲ ὅλες τὶς συζητήσεις, μιὰ λέ- ἔῃ βροντοφώναζαν τὰ σκληρὰ χαραχτηριστικὰ τοῦ προσώπου τους, μιὰ λέξη ἔβγαι- νε μέσα ἀπ᾿ τὸ πεῖσμα τῆς ματιᾶς τους: «᾿Ελπίζουμε...». Αὐτὴ ἡ ἐλπίδα εἶναι, ποὺ τοὺς κρατάει ἀκόμα ζωντανοὺς καὶ δυνατούς, αὐτὴ ἡ ἐλπίδα, ποὺ θεριεύει τὴν ἀπο- φασιστικότητά τους. Αὐτὴ ἡ ἐλπίδα, ποὺ μετὰ ἀπὸ χρόνια φυλακῆς καὶ ξυλοδαρμῶν Ν / Ν / ε / ΔΝ ΔΝ ’ τοὺς κάνει νὰ λένε "Ελλάδα καὶ νὰ δακρύζουν... Σουρούπωνε. Τὰ βήματά µου, πιὸ ἀργὰ ὅσο περνοῦσε ἡ ὥρα, μὲ ὁδήγησαν στὸ καφενεῖο καὶ ταυτόχρονα ἑστιατόριο τοῦ χωριοῦ. ᾿Ανέβηκα τὶς πέτρινες σκάλες. Μιὰ μεγάλη αἴθουσα γεμάτη ἀπὸ ἑλληνικὲς ὁμιλίες μὲ ὑποδέχθηκε. ᾿Εδῶ μαζεύο- νταν τὰ βράδυα τὸ χωριό, γιὰ νὰ μιλήσει, νὰ ἀκούσει, νὰ τραγουδήσει ᾿ Ελληνικά. ᾿Εδῶ ἦταν ὁ τόπος ποὺ παίρνονταν οἱ μεγάλες ἀποφάσεις, ἐδῶ ποὺ συζητιόνταν τὰ ᾽ Δ / Ν . / ε ᾿ ᾽ Ν “- , ΔΝ ΔΝ ἐθνικὰ θέµατα. Μιὰ ἀρχαία "Ελληνικη ἀγορὰ ξαναζοῦσε μπροστά µου στὴν καρδιὰ τῆς Βορείου ᾿ Ηπείρου. . “ " Ν , Ν Ν ΔΝ Ν ε Ν ,ὔ “- 1 Εδῶ ἄκουσα γιὰ πρώτη φορὰ καὶ γιὰ τὶς ἑλληνικὲς ἀρχαιότητες τῆς περιοχῆς. Μοῦ μίλησαν συγκεκριµένα γιὰ ἕνα ἀρχαῖο ἑλληνικὸ θέατρο στὴν τοποθεσία Σοφρά- τες, ποὺ σώζεται σὲ πολὺ καλὴ κατάσταση. Στὴν συνέχεια γιὰ μιὰ ὁλόκληρη ἀρ- / ε λ ’ Ν ᾽ ’ ο Ν , « / Ν / Ν χαία ἑλληνικὴ πολιτεία, τὴν ᾿Αντιγοναία, ὅπως τὴν λένε οἱ ντόπιοι. Μιὰ πόλη, ποὺ . , κ , ᾽ / « ,ὕ Ω , , Ν , » ε ἀχόμα καὶ σήµερα ἀποπνέει ἑλληνισμό. Κίονες, ναοί, θέατρο καὶ διάφορα ἄλλα ἑλ- ληνικὰ ἀρχιτεχτονικὰ ἔργα δηλώνουν ὅτι καὶ ἀπὸ ἐδῶ πέρασαν οἱ Ἕλληνες, Τὸ σπουδαιότερο ἀπ᾿ ὅλα νομίζω ὅμως, πὼς ταν ἡ ἀναφορὰ ποὺ ἔγινε ἀπὸ µε- κ Τὸ πρῶτο µέρος τῆς ἀνταποχρίσεως εἶχε δημοσιευθῆ στὸ 123 τεῦχος (Μάρτιος 1992).