ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Γ. ΡΟΖΟΣ Ρωμιοσύνη ἤ Ἑλληνικότητα: Α πειρα ἔχουν γραφτεῖ ὡς τώρα γύρω ἀπὸ τὸ πάντα ἐπίκαιρο καὶ πάντα ἐπίμαχο θέμα τοῦ ἑλληνισμοῦ. Πολλοὶ ἔχουν ἀσχοληθεῖ ἔπισταμένως καὶ μᾶς ἔχουν δώσει διεισδυτικότατες ἀναλύσεις καὶ περιγραφὲς τοῦ πολύπλοκου αὐτοῦ φαινομένου, ποὺ μᾶς ἀφορᾶ ἄμεσα καὶ καίρια, Τὸ περίεργο εἶναι πῶς, παρ ̓ ὅλες τὶς προσπάθειες καὶ τὶς θεωρητικὲς προσεγγίσεις, τὶς πολύπλευρες ἐνδοσκοπήσεις, ἡ βαθύτερη ἔννοια τοῦ ἑλληνισμοῦ, σ ̓ ὅλη του τὴν σφαιρικότητα, δὲν ἔχει ἀποσαφηνισθεῖ ἀπόλυτα καὶ μὲ πειστικότητα. Οἱ ἐρευνητές, οἱ ἱστορικοί, οἱ φιλόλογοι καὶ μελετητὲς τῆς τέχνης, τῆς Φιλοσοφίας καὶ τῆς ἐπιστήμης τοῦ ἑλληνισμοῦ, πα” λαιοῦ καὶ νεώτερου, καταλήγουν ὁ καθένας σὲ διαφορετικἁὰ συμπεράσματα. ́Ο καθένας βλέπει ἀπὸ τὴν δική του σκοπιὰ τὸ πολυσύνθετο πολιτιστικό, ὑπαρξιακό, ἀκόμα καὶ ἀνθρωπολογικὸ φαινόμενο τοῦ ἑλληνισμοῦ, μὲ τὶς μύριες ἐκφάνσεις καὶ ἀπολήξεις, καὶ καταλήγει, συνήθως, σὲ προσωπικὲς θέσεις ὁπωσδήποτε μονόπλευρες. Ἐμᾶς, ἐδῶ, δὲν θὰ μᾶς ἀπασχολήσει τὸ ἴδιο τὸ πρόβλημα. Δὲν θὰ ἐπιχειρήσουμε μιὰ ἀκόμη, λίγο ἤ πολὺ ἀνολοκλήρωτη, ἰχνηλάτησή του. Ἢ δική μας συνεισφορὰ στὴν κατανόηση καὶ σύλληψη τοῦ ὅλου πλέγματος τῶν ἐννοιῶν, τῶν ἀξιῶν καὶ τῶν στάσεων ποὺ χαρακτηρίζουν τὴν ἑλληνικότητα θὰ περιορισθεῖ σὲ ὁρισμένες βασικὲς διαπιστώσεις καὶ μερικὲς σκέψεις, πού, ὅπως νομίζουμε, θὰ βοηθήσουν στὸ ξεκαθάρισμα πολλῶν πραγμάτων γύρω ἀπὸ τὸ καυτὸ αὐτὸ πρόβλημα καὶ θὰ κάνουν εὐκολότερη τὴν προσέγγιση τῶν τόσο ἀντίθετῶν, σήμερα, συμπερασμάτων τῶν ὅσων ἔχουν ἀσχοληθεῖ σοβαρὰ μὲ τὸ θέμα. Πραγματικὰ ξενίζει ἡ σημερινὴ τόσο μεγάλη διάσταση γνωμῶν γύρω ἀπὸ τὸ ἴδιο ἀντικείμενο πού, ἄνθρωποι μὲ ἑλληνικὴ παιδεία, ἑλληνικότατο φρόνημα καὶ ἀναμφισβήτητη πατριδολατρία ἔχουν διατυπώσει. Σὲ μερικὲς περιπτώσεις ἔχουμε τὴν ἐντύπωση, πὼς ὁ καθένας ἔχει πάρει ἕνα διαφορετικὸ δρόμο, μέσα στὸν ἵδιο χῶρο, καὶ ἔχει καταλήξει σ ̓ ἕνα δικό του τέρμα, ἀφοῦ, πρωτύτερα, βίωσε μιὰ δική του ἐμπειρία τοῦ αὐτοῦ φαινομένου ποὺ λίγες φορὲς ἕχει κοινὰ σημεῖα μ ̓ ἐκείνη τῶν ἄλλων. Ἢ διαπίστωση αὐτὴ μὰς ὁδηγεὶ σ ̓ ἕνα πρῶτο δικό μας συμπέρασμα: Ὃ ἑλληνισμὸς εἶναι κάτι τὸ πολὺ εὐρύ, τὸ πολυσύνθετο καὶ πολυδιάστατο, ποὺ δύσκολα ὁριοθετεῖται καὶ δύσκολα συλλαμβάνεται νοητικἁ σ ̓ ὅλη του τὴν πολυμέρεια. “Ὅλοι μας ξεκινᾶμε, συνήθως, ἀπὸ κάποιες πα- ραμέτρους του, γιὰ νὰ καταλήξουμε σὲ κάποιους δικούς μας ὁρισμούς, ποὺ σπάνια συμπίπτουν μεταξύ τους. ̓Ακόμα πιὸ ἐπισφαλὴς εἶναι ἡ προσπάθεια ν ̓ ἀναζητηθοῦν ὅλα ἐκεῖνα τὰ κύρια χαρακτηριστικά του γνωρίσματα, αὐτὰ ποὺ τὸν κάνουν ἰδιαίτερα νὰ ξεχωρίζει καὶ νὰ διαφοροποεῖται. Εἶναι πολὺ ἁπλοϊκὸ νὰ πιστέψουμε, πὼς ὁ ἑλληνισμὸς εἶναι μόνο ἔκφραση πολιτιστικὴ ἤ πὼς εἶναι μόνο αὐτὸ ποὺ ἐμεῖς οἱ στερνοὶ ἑλληνόφῶνοι καὶ δυτικοθρεμμένοι κάτοικοι τῆς γῆς τούτης, τῆς ἑλληνικῆς, νομίζουμε ὅτι εἶναι. Μόνο ἄν τὸν δοῦμε μέσα στὴν ἱστορική του διαδρομή, μποροῦμε νὰ συλλάβουμε μιὰν ἰδέα γιὰ τὸ πλάτος καὶ τὸ βάθος του καί, πολὺ περισσότερο, τῆς πολυμορφίας του. Μόνο ὅταν τὸν δοῦμε μέσα στὶς πολυποίκιλες διαδοχικὲς μεταμορφώσεις του, τὰ τολμηρὰ καὶ τὰ πολυδύναμα ἆᾱνοίγματά του, τὶς ἀπεριόριστα ἀφομοιωτικές του ἱκανότητες, τὴν ἐκπληκτικὴ προσαρμοστικότητά του, θὰ μπορέσουμε νὰ ἐκτιμήσουμε τὴν ἀκατάβλητη δύναμή του. Πραγματικά, ὁ ἑλληνισμὸς ἦταν καὶ εἶναι κάτι πολὺ περισσότερο ἀπ ̓ ὅσο ἐμεῖς οἱ μίζεροι καὶ φτηνοὶ ἑλληνίζοντες τοῦ σήμερον μποροῦμε νὰ φαντασθοῦμε. Ἴσως νὰ μᾶς χρειάζεται κι ἐμᾶς αὐτὸ ποὺ πίστευε ὁ Περ. Γιαννόπουλος, ἕνα ἀναβάπτισμα στὰ νάματα τοῦ... ἑλληνισμοῦ, μοναδικὴ προὐπόθεση γιὰ νὰ μπορέσει τὸ ἑλληνικὸ ἔθνος, ὅπως ἔγραφε, ἀναβαπτιζόμενο στὶς πηγές του, νὰ φωτίζει καὶ πάλι τὸ κόσμο. Ἔτσι ὅλες ἐκεῖνες οἱ μικρολεπτομέρειες, πού, γιὰ πολλούς, εἶναι τὰ σημάδια τῆς ἑλληνικότητας, ὅπως ἡ λεβεντιά, τὸ φιλότιμο, ἡ φιλοξενία, τὸ κοινοτικὸ πνεῦμα, ὁ ἀτομισμός, ἡ τόλμη, κ.λ.π., παύουν νὰ ἔχουν τὴν βαρύτητα ποὺ τοὺς ἀποδίδουν, ὅταν δοῦμε τὸ ὅλο φαινόμενο τοῦ ἑλληνισμοῦ σφαιρικὰ καὶ ὄχι μόνο ἀπὸ ἀπόσταση χρονικὴ-ἱστορική, ἀλλὰ καὶ ὡς κάτι τὸ πολὺ εὐρύτερο. "Ας δοῦμε, πρῶτα-πρῶτα, τί μπορεῖ νὰ συμπεριληφθεῖ μέσα στὰ πλατύτατα καὶ όπωσδήποτε ρευστὰ καὶ κυμαινόμενα ὄρια αὐτοῦ ποὺ ὅλοι ὀνομάζουμε μὲ τὴν ἴδια λέξη (ἑλληνισμός), ἀλλὰ τὸν νοοῦμε ἤ καὶ τὸν νιώθουμε ὁ καθένας μας μ ̓ ἕνα δικό του τρόπο, ἄλλοτε πολὺ στενὸ καὶ συχνὰ ἀόριστο. Ελληνισμός, ὅπως εἶπα, σημαίνει πολλά, πάρα πολλά. Εἶναι, ταυτόχρονα καὶ παράλληλα, ἔκφραση μιᾶς ἐθνικῆς καὶ φυλετικῆς ἰδιομορφίας, τῆς ἑλληνικῆς, ἀλλὰ ἀκόμα καὶ ἕνας τρόπος ζωῆς. Εἶναι μιὰ παράδοση, εἶναι μιὰ δύναμη ἐπιβίωσης, μὲ τεράστιες ἀφομοιωτικὲς δυνατότητες, ἕνα πλέγμα ἀ-