ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ Γ. ΡΟΖΟΣ Ρωμιοσύνη ἤ Ἑλληνικότητα: Α πειρα ἔχουν γραφτεῖ ὡς τώρα γύρω ἀπὸ τὸ πάντα ἐπίκαιρο καὶ πάντα ἐπίμαχο θέμα τοῦ ἑλληνισμοῦ. Πολλοὶ ἔχουν ἀσχοληθεῖ ἔπι- σταµένως καὶ μᾶς ἔχουν δώσει διεισδυτικότα- τες ἀναλύσεις καὶ περιγραφὲς τοῦ πολύπλοκου αὐτοῦ φαινομένου, ποὺ μᾶς ἀφορᾶ ἄμεσα καὶ καίρια, Τὸ περίεργο εἶναι πῶς, παρ᾽ ὅλες τὶς προσπάθειες καὶ τὶς θεωρητικὲς προσεγγίσεις, τὶς πολύπλευρες ἐνδοσκοπήσεις, ἡ βαθύτερη ἔν- νοια τοῦ ἑλληνισμοῦ, σ᾽ ὅλη του τὴν σφαιρικό- τητα, δὲν ἔχει ἀποσαφηνισθεῖ ἀπόλυτα καὶ μὲ πειστικότητα. Οἱ ἐρευνητές, οἱ ἱστορικοί, οἱ φι- λόλογοι καὶ μελετητὲς τῆς τέχνης, τῆς Φιλοσο- φίας καὶ τῆς ἐπιστήμης τοῦ ἑλληνισμοῦ, πα” λαιοῦ καὶ νεώτερου, καταλήγουν ὁ καθένας σὲ διαφορετικἁὰ συμπεράσματα. ΄Ο καθένας βλέπει ἀπὸ τὴν δική του σκοπιὰ τὸ πολυσύνθετο πολι- τιστικό, ὑπαρξιακό, ἀκόμα καὶ ἀνθρωπολογικὸ φαινόμενο τοῦ ἑλληνισμοῦ, μὲ τὶς μύριες ἐκφάν- σεις καὶ ἀπολήξεις, καὶ καταλήγει, συνήθως, σὲ προσωπικὲς θέσεις ὁπωσδήποτε µονόπλευρες. Ἐμᾶς, ἐδῶ, δὲν θὰ μᾶς ἀπασχολήσει τὸ ἴδιο τὸ πρόβλημα. Δὲν θὰ ἐπιχειρήσουμε μιὰ ἀκόμη, λίγο ἤ πολὺ ἀνολοκλήρωτη, ἰχνηλάτησή του. Ἢ δική μας συνεισφορὰ στὴν κατανόηση καὶ σύλληψη τοῦ ὅλου πλέγματος τῶν ἐννοιῶν, τῶν ἀξιῶν καὶ τῶν στάσεων ποὺ χαρακτηρίζουν τὴν ἑλληνικότητα θὰ περιορισθεῖ σὲ ὁρισμένες βασι- κὲς διαπιστώσεις καὶ μερικὲς σκέψεις, πού, ὅ- πως νομίζουμε, θὰ βοηθήσουν στὸ ξεκαθάρισμα πολλῶν πραγμάτων γύρω ἀπὸ τὸ καυτὸ αὐτὸ πρόβλημα καὶ θὰ κάνουν εὐκολότερη τὴν προ- σέγγιση τῶν τόσο ἀντίθετῶν, σήµερα, συµπερα- σμάτων τῶν ὅσων ἔχουν ἀσχοληθεῖ σοβαρὰ μὲ τὸ θέµα. Πραγματικὰ ξενίζει ἡ σημερινὴ τόσο µεγάλη διάσταση γνωμῶν γύρω ἀπὸ τὸ ἴδιο ἀν- τικείµενο πού, ἄνθρωποι μὲ ἑλληνικὴ παιδεία, ἑλληνικότατο φρόνημα καὶ ἀναμφισβήτητη πα- τριδολατρία ἔχουν διατυπώσει. Σὲ μερικὲς περι- πτώσεις ἔχουμε τὴν ἐντύπωση, πὼς ὁ καθένας ἔ- χει πάρει ἕνα διαφορετικὸ δρόµο, µέσα στὸν ἵ- διο χῶρο, καὶ ἔχει καταλήξει σ᾽ ἕνα δικό του τέρμα, ἀφοῦ, πρωτύτερα, βίωσε μιὰ δική του ἐμ- πειρία τοῦ αὐτοῦ φαινομένου ποὺ λίγες φορὲς ἕ- χει κοινὰ σημεῖα μ᾽ ἐκείνη τῶν ἄλλων. Ἢ διαπίστωση αὐτὴ μὰς ὁδηγεὶ σ᾽ ἕνα πρῶτο δικό μας συμπέρασμα: Ὃ ἑλληνισμὸς εἶναι κάτι τὸ πολὺ εὐρύ, τὸ πολυσύνθετο καὶ πολυδιάστα- το, ποὺ δύσκολα ὁριοθετεῖται καὶ δύσκολα συλ- λαμβάνεται νοητικἁ σ᾽ ὅλη του τὴν πολυμέρεια. “Ὅλοι µας ξεκινᾶμε, συνήθως, ἀπὸ κάποιες πα- ραμέτρους του, γιὰ νὰ καταλήξουμε σὲ κά- ποιους δικούς µας ὁρισμούς, ποὺ σπάνια συμπί- πτουν μεταξύ τους. ᾿Ακόμα πιὸ ἐπισφαλὴς εἶναι ἡ προσπάθεια ν᾿ ἀναζητηθοῦν ὅλα ἐκεῖνα τὰ κύ- ρια χαρακτηριστικά του γνωρίσματα, αὐτὰ ποὺ τὸν κάνουν ἰδιαίτερα νὰ ξεχωρίζει καὶ νὰ διαφο- ροποεῖται. Εἶναι πολὺ ἁπλοϊκὸ νὰ πιστέψουμε, πὼς ὁ ἑλληνισμὸς εἶναι µόνο ἔκφραση πολιτι- στικὴ ἤ πὼς εἶναι µόνο αὐτὸ ποὺ ἐμεῖς οἱ στερνοὶ ἑλληνόφῶνοι καὶ δυτικοθρεµµένοι κάτοικοι τῆς γῆς τούτης, τῆς ἑλληνικῆς, νοµίζουµε ὅτι εἶναι. Μόνο ἄν τὸν δοῦμε µέσα στὴν ἱστορική του δια- δροµή, μποροῦμε νὰ συλλάβουμε μιὰν ἰδέα γιὰ τὸ πλάτος καὶ τὸ βάθος του καί, πολὺ περισσό- τερο, τῆς πολυµορφίας του. Μόνο ὅταν τὸν δοῦ- µε µέσα στὶς πολυποίκιλες διαδοχικὲς µεταμορ- φώσεις του, τὰ τολμηρὰ καὶ τὰ πολυδύναμα ἆᾱ- νοίγµατά του, τὶς ἀπεριόριστα ἀφομοιωτικές του ἱκανότητες, τὴν ἐκπληκτικὴ προσαρµοστι- κότητά του, θὰ μπορέσουμε νὰ ἐκτιμήσουμε τὴν ἀκατάβλητη δύναμή του. Πραγματικά, ὁ ἑλληνισμὸς ἦταν καὶ εἶναι κά- τι πολὺ περισσότερο ἀπ᾽ ὅσο ἐμεῖς οἱ µίζεροι καὶ φτηνοὶ ἑλληνίζοντες τοῦ σήμερον μποροῦμε νὰ φαντασθοῦμε. Ἴσως νὰ μᾶς χρειάζεται κι ἐμᾶς αὐτὸ ποὺ πίστευε ὁ Περ. Γιαννόπουλος, ἕνα ἀ- ναβάπτισμα στὰ νάματα τοῦ... ἑλληνισμοῦ, μο- ναδικὴ προὐπόθεση γιὰ νὰ μπορέσει τὸ ἑλληνι- κὸ ἔθνος, ὅπως ἔγραφε, ἀναβαπτιζόμενο στὶς πηγές του, νὰ φωτίζει καὶ πάλι τὸ κόσμο. Ἔτσι ὅλες ἐκεῖνες οἱ μικρολεπτομέρειες, πού, γιὰ πολλούς, εἶναι τὰ σημάδια τῆς ἑλληνικότητας, ὅπως ἡ λεβεντιά, τὸ φιλότιμο, ἡ φιλοξενία, τὸ κοινοτικὸ πνεῦμα, ὁ ἀτομισμός, ἡ τόλμη, κ.λ.π., παύουν νὰ ἔχουν τὴν βαρύτητα ποὺ τοὺς ἀποδίδουν, ὅταν δοῦμε τὸ ὅλο φαινόμενο τοῦ ἑλληνισμοῦ σφαιρικὰ καὶ ὄχι μόνο ἀπὸ ἀπόστα- ση χρονικὴ-ἱστορική, ἀλλὰ καὶ ὡς κάτι τὸ πολὺ εὐρύτερο. "Ας δοῦμε, πρῶτα-πρῶτα, τί μπορεῖ νὰ συμπεριληφθεῖ μέσα στὰ πλατύτατα καὶ ό- πωσδήποτε ρευστὰ καὶ κυμαινόμενα ὄρια αὐτοῦ ποὺ ὅλοι ὀνομάζουμε μὲ τὴν ἴδια λέξη (ἑλληνι- σμός), ἀλλὰ τὸν νοοῦμε ἤ καὶ τὸν νιώθουμε ὁ καθένας µας μ᾽ ἕνα δικό του τρόπο, ἄλλοτε πο- λὺ στενὸ καὶ συχνὰ ἀόριστο. Ελληνισμός, ὅ- πως εἶπα, σηµαίνει πολλά, πάρα πολλά. Εἶναι, ταυτόχρονα καὶ παράλληλα, ἔκφραση μιᾶς ἐθνι- κῆς καὶ φυλετικῆς ἰδιομορφίας, τῆς ἑλληνικῆς, ἀλλὰ ἀκόμα καὶ ἕνας τρόπος ζωῆς. Εἶναι μιὰ παράδοση, εἶναι μιὰ δύναμη ἐπιβίωσης, μὲ τερά- στιες ἀφομοιωτικὲς δυνατότητες, ἕνα πλέγμα ἀ-