ΓΕΩΡΓΙΟΣ Δ. ΔΕΠΟΣ Αἰσιοδοξία, ἀπαισιοδοξία καὶ πρόοδος Τὸ θέμα τοῦ ἀνθρώπινου μέλλοντος ἔχει τὴ σημασία του πάνω στὴ συμπεριφορά μας καὶ τὴ στάση μας, γιὰ τὴν ἐπίλυση τῶν καθημερινῶν μας ζητημάτων. Ἔχει δηλαδὴ τὴν ἀξία του σὰν παρόν. Γιατὶ ὁ ἄνθρωπος κανονίζει τὶς σημερινές του ὑποθέσεις ἀνάλογα μὲ τὴν πρόγνωση τῶν μελλούμενων. Γιὰ τοῦτο καὶ ἄλλη ὑπῆρξε ἡ στάση μας, ὅταν προβλέπαμε μὲ βεβαιότητα συντέλεια τῶν αἰώνων, ἄλλη, ὅταν προβλέπαμε γενικὸ ἤ τοπικὸ πόλεμο καὶ ἄλλη σὲ περιπτώσεις προοπτικῆς μακρᾶς εἰρήνης. ̓Αφήνουμε στὴ μπάντα τὸ ζήτημα, ἄν μιὰ ἀσφαλὴς πρόβλεΨη εἶναι δυνατὴ δίχως σωστὴ γνώση τῆς ίστορίας. Ἔτσι ὁ Ἔνγκελς, ὁμοούσιος συνεργάτης καὶ φίλος τοῦ Μάρξ, μὲ τὸν ὁποῖο μαζὶ ἦταν ἕνα εἷδος σιαμαῖοι ἀδελφοὶ (στὴν ἱστορία τῆς σκέψης), περιγράφει στὸν τρίτομο ἌντιΝτύριγκ του, μὲ ποιὸ τρόπο ὁ ἄνθρωπος θὰ περάσει στὸ σοσιαλισμὸ κι ἀργότερα στὸν κομμουνισμὸ καὶ πῶς θὰ μεταλλάξει σὲ «βασίλειο τῆς ἐλευθερίας» τὸ «βασίλειο τῆς σημερινὴς ἀνάγκης». Πῶς, δηλαδή, ὁ ἄνθρωπος, θὰ περάσει κάποτε («δεύτερο στάδιο τοῦ κομμουνισμοῦ») στὴν ἱκανοποίηση ὅλων του τῶν ἀναγκῶν, στὴν ἐλευθερία καὶ τὴν πανανθρώπινη εὺτυχία, πράμματα, ἄλλωστε, ποὺ ἀναμηρυκάζονται ἀπὸ τότε χωρὶς παραλλαγές, ̓Αλλὰ τὸ θέμα τοῦ μέλλοντός μας δὲν ἆπασχόλησε μονάχα τοὺς μαρξιστές, ἁπασχόλησε ὅλους σχεδὸν τοὺς φιλόσοφους καὶ τοὺς ὁραματιστές, ἀρχίζοντας ἀπὸ τοὺς προφῆτες τῆς Παλιᾶς Διαθήκης καὶ καταλήγοντας στοὺς ἱστορικοὺς καὶ κοινωνιολόγους τῆς ἐποχῆς μας. Γιὰ νὰ μὴ χαθεῖ ὅμως κανένας στὶς λεπτομέρειες καὶ κινδυνέψει νὰ παραπλανηθεῖ στὰ σκοτεινὰ μονοπάτια ἄγονων λύσεων, εἶναι ἀπαραίτητο νἄχει ὑπ ̓ ὄψη του, στὴν ἐντελῶς γενική τους ὅΨη, ὅλες τὶς δυνατὲς λύσεις, σχετικὰ μὲ τὸ μέλλον μας αὐτό. Τρεϊῖς εἶναι οἱ βασικὲς θέσεις. Ἢ αἰσιοδοξία, ἡ ἀπαισιοδοξία καὶ ὁ λεγόμενος βελτιονισμός. Μιὰ τρίτη δηλαδὴ θεωρία, ποὺ τᾶχατε κρατάει τὸ ἀκριβὲς μέσο. "Ας δοῦμε αὐτὲς τὶς θέσεις. Κι ἀφοῦ τὶς δοῦμε, ἂς διαλέξουμε μιὰ ἀπ ̓ αὐτὲς ἤ ἂς σκεφτοῦμε μιὰ τέταρτη... Ἢ πρώτη λύση ἀποκρυσταλλώνεται στὸ σύ- στημα τοῦ μαθηματικοῦ καὶ φιλόσοφου Λάιμπνιτς. ̓Ο Λάιμπνιτς, μ ̓ ἕνα μικρό, ἀλλὰ θορυβῶδες ἄλλοτε σύγγραμμα περὶ «θεοδικίας», πῆρε πεντακάθαρη αἰσιόδοξη θέση: «Δὲν μπορεῖ. τάχα, καθόλου, νὰ γίνη πιστευτό, ὅτι ὑπάρχει μεγάλος χῶρος πέρα ἀπ ̓ τὴν περιοχὴ τῶν ἄστρων; Καὶ ὁ ἄπειρου μεγέθους αὐτὸς χῶρος, ποὺ περιτριγυρίζει αὐτὴ τὴν περιοχή, δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι γεμάτος εὐτυχία καὶ δόξα, Ἔτσι μπορεὶ ὅλα τὰ κωκὰ νὰ εἶναι σχεδὸν μηδέν. σὲ σύγκριση μὴ τὰ βρισκόμενα στὸ Σύμπαν καλά. Γιατὶ κάθε τί, ποὺ ὁ Θεὸς ἔφτιαξε, εἶναι ἁρμονικὸ μέσα στὴν Τελειότητα». Ο Λάιμπνιτς μιλώντας ἔτσι μᾶς βάζει στὸν πειρασμὸ νὰ φανταστοῦμε, πὼς ὅ,τι λέει, τὸ λέει ἐπηρεασμένος ἀπὸ τὸ κλῖμα τῆς ἐποχῆς. Γιατὶ εἶναι γνωστό, ὅτι πρὶν δύο-τρεῖς αἰῶνες «ὅλα τάσκιαζ ̓ ἡ φοβέρα καὶ τὰ πλάκων ̓ ἡ σκλαβιά». "Οχι τῆς «θεοδικίας» βέβαια, ἀλλὰ τῆς θεοφοβίας. Μιᾶς θεοφοβίας ὅμως, ποὺ δὲν εἶχε κανένα χαρακτῆρα ἄυλο καὶ πνευματικό, ἀλλὰ ἀντίθετα, ἤτανε μιὰ θεοφοβία ἐπιβεβλημένη ἀπὸ τὴν πολιτικὴ δύναμη τοῦ Κλήρου, ποὺ ἄνθιζε πάνω στὸ ἔδαφος τῆς ἀγραμματωσύνης καὶ τῶν προλήψεων τοῦ λαοῦ, δηλαδὴ τοῦ ὅχλου. Αὐτὸν τὸν ὄχλο, αὐτὴ τὴν πρώτη ὕλη τῆς ̓Ιστορίας, εἶναι πιὰ ἀδύνατο νὰ τὴ φανταστοῦμε σήμερα μέσα στὶς λαμπρὲς πόλεις μας. Σὲ τί δηλαδὴ κατάσταση πνευματικῆς καθυστέρησης, σὲ τί διανοητικὸ τέλμα βρισκόταν τὴν ἐποχὴ ἐκείνη. Ἐν πάση περιπτώσει, ὁ Λάιμπνιτς δίνει καὶ τὴν κορωνίδα τῆς θεωρίας του αὐτῆς μὲ τὸ περίφημο τρίλημμά του γιὰ τὴν αἴσια ὄψη τοῦ κόσμου, ἰσχυριζόμενος μὲ ἀπολυτότητα, ὅτι ὁ κόσμος δὲν εἶναι μόνο θαυμάσιος, δὲν εἶναι μόνο καλός, ἀλλὰ εἶναι ὁ κάλλιστος τῶν δυνατῶν νὰ κατασκευαστοῦν κόσμων, ἀφοῦ ὁ Θεὸς (λέει τὸ τρίλημμα) ἤ δὲ θὰ ἤξερε ἤ δὲ θὰ μποροῦσε ἤ δὲ θὰ ἤθελε νὰ φτιάξει τὸν κόσμο κάλλιστο. ̓Αλλὰ ὁ Θεὸς καὶ ἤξερε, ἀφοῦ εἶναι παντογνώστης, καὶ μποροῦσε, ἀφοῦ εἶναι παντοδύναμος, καὶ ἤθελε νὰ τὸν φτιάξει κάλλιστο, ἀφοῦ εἶναι πανάγαθος. | ̓Αλλὰ τὸ νῆμα τόπιασε, πραγματικὰ ἀπὸ τὴν ἄλλη του ἄκρη, ὁ φιλόσοφος τῆς ἀπαισιοδοξίας ποὺ ἦρθε ἀργότερα, ὁ Σοπενχάουερ. ́Ο Σοπενχάουερ ἀπάντησε ὀρθά-κοφτὰ στὴ θεωρία τοῦ Λάιμπνιτς, ὅτι ὁ Θεὸς δὲν ἔφτιαξε μόνο τὸν κό-