ΓΕΩΡΓΙΟΣ Δ. ΔΕΠΟΣ Αἰσιοδοξία, ἀπαισιοδοξία καὶ πρόοδος Τὸ θέµα τοῦ ἀνθρώπινου μέλλοντος ἔχει τὴ σημασία του πάνω στὴ συμπεριφορά µας καὶ τὴ στάση µας, γιὰ τὴν ἐπίλυση τῶν καθημερινῶν µας ζητημάτων. Ἔχει δηλαδὴ τὴν ἀξία του σὰν παρόν. Γιατὶ ὁ ἄνθρωπος κανονίζει τὶς σημερι- νές του ὑποθέσεις ἀνάλογα μὲ τὴν πρόγνωση τῶν μελλούμενων. Γιὰ τοῦτο καὶ ἄλλη ὑπῆρξε ἡ στάση μας, ὅταν προβλέπαμε μὲ βεβαιότητα συντέλεια τῶν αἰώνων, ἄλλη, ὅταν προβλέπαμε γενικὸ ἤ τοπικὸ πόλεμο καὶ ἄλλη σὲ περιπτώ- σεις προοπτικῆς μακρᾶς εἰρήνης. ᾿Αφήνουμε στὴ μπάντα τὸ ζήτημα, ἄν μιὰ ἀσφαλὴς πρόβλε- Ψη εἶναι δυνατὴ δίχως σωστὴ γνώση τῆς ίστο- ρίας. Ἔτσι ὁ Ἔνγκελς, ὁμοούσιος συνεργάτης καὶ φίλος τοῦ Μάρξ, μὲ τὸν ὁποῖο μαζὶ ἦταν ἕνα εἷ- δος σιαμαῖοι ἀδελφοὶ (στὴν ἱστορία τῆς σκέψης), περιγράφει στὸν τρίτομο Ἄντι- Ντύριγκ του, μὲ ποιὸ τρόπο ὁ ἄνθρωπος θὰ πε- ράσει στὸ σοσιαλισμὸ κι ἀργότερα στὸν κομ- μουνισμὸ καὶ πῶς θὰ μεταλλάξει σὲ «βασίλειο τῆς ἐλευθερίας» τὸ «βασίλειο τῆς σημερινὴς ἀ- νάγκης». Πῶς, δηλαδή, ὁ ἄνθρωπος, θὰ περά- σει κάποτε («δεύτερο στάδιο τοῦ κομμουνι- σμοῦ») στὴν ἱκανοποίηση ὅλων του τῶν ἀναγ- κῶν, στὴν ἐλευθερία καὶ τὴν πανανθρώπινη εὺ- τυχία, πράμματα, ἄλλωστε, ποὺ ἀναμηρυκά- ζονται ἀπὸ τότε χωρὶς παραλλαγές, ᾽Αλλὰ τὸ θέµα τοῦ μέλλοντός µας δὲν ἆπα- σχόλησε μονάχα τοὺς µαρξιστές, ἁπασχόλησε ὅλους σχεδὸν τοὺς φιλόσοφους καὶ τοὺς ὁραμα- τιστές, ἀρχίζοντας ἀπὸ τοὺς προφῆτες τῆς Πα- λιᾶς Διαθήκης καὶ καταλήγοντας στοὺς ἱστορι- κοὺς καὶ κοινωνιολόγους τῆς ἐποχῆς μας. Γιὰ νὰ μὴ χαθεῖ ὅμως κανένας στὶς λεπτομέρειες καὶ κινδυνέψει νὰ παραπλανηθεῖ στὰ σκοτεινὰ μονοπάτια ἄγονων λύσεων, εἶναι ἀπαραίτητο νἄχει ὑπ᾽ ὄψη του, στὴν ἐντελῶς γενική τους ὅ- Ψη, ὅλες τὶς δυνατὲς λύσεις, σχετικὰ μὲ τὸ μέλ- λον µας αὐτό. Τρεϊῖς εἶναι οἱ βασικὲς θέσεις. Ἢ αἰσιοδοξία, ἡ ἀπαισιοδοξία καὶ ὁ λεγόμενος βελτιονισµός. Μιὰ τρίτη δηλαδὴ θεωρία, ποὺ τᾶχατε κρατάει τὸ ἀκριβὲς µέσο. "Ας δοῦμε αὐτὲς τὶς θέσεις. Κι ἀφοῦ τὶς δοῦμε, ἂς διαλέξουµε μιὰ ἀπ᾽ αὐτὲς ἤ ἂς σκεφτοῦμε μιὰ τέταρτη... Ἢ πρώτη λύση ἀποκρυσταλλώνεται στὸ σύ- στηµα τοῦ μαθηματικοῦ καὶ φιλόσοφου Λάιμ- πνιτς. ᾽Ο Λάιμπνιτς, μ᾽ ἕνα μικρό, ἀλλὰ θορυ- βῶδες ἄλλοτε σύγγραμμα περὶ «θεοδικίας», πῆ- ρε πεντακάθαρη αἰσιόδοξη θέση: «Δὲν μπορεῖ. τάχα, καθόλου, νὰ γίνη πιστευτό, ὅτι ὑπάρχει με- γάλος χῶρος πέρα ἀπ᾿ τὴν περιοχὴ τῶν ἄστρων; Καὶ ὁ ἄπειρου μεγέθους αὐτὸς χῶρος, ποὺ περι- τριγυρίζει αὐτὴ τὴν περιοχή, δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι γεμάτος εὐτυχία καὶ δόξα, Ἔτσι μπορεὶ ὅλα τὰ κωκὰ νὰ εἶναι σχεδὸν μηδέν. σὲ σύγκριση μὴ τὰ βρισκόμενα στὸ Σύμπαν καλά. Γιατὶ κάθε τί, ποὺ ὁ Θεὸς ἔφτιαξε, εἶναι ἁρμονικὸ μέσα στὴν Τε- λειότητα». Ο Λάιμπνιτς μιλώντας ἔτσι μᾶς βά- ζει στὸν πειρασμὸ νὰ φανταστοῦμε, πὼς ὅ,τι λέει, τὸ λέει ἐπηρεασμένος ἀπὸ τὸ κλῖμα τῆς ἐ- ποχῆς. Γιατὶ εἶναι γνωστό, ὅτι πρὶν δύο-τρεῖς αἰῶνες «ὅλα τάσκιαζ᾽ ἡ φοβέρα καὶ τὰ πλάκων᾽ ἡ σκλαβιά». "Οχι τῆς «θεοδικίας» βέβαια, ἀλλὰ τῆς θεοφοβίας. Μιᾶς θεοφοβίας ὅμως, ποὺ δὲν εἶχε κανένα χαρακτῆρα ἄυλο καὶ πνευματικό, ἀλλὰ ἀντίθετα, ἤτανε μιὰ θεοφοβία ἐπιβεβλημέ- νη ἀπὸ τὴν πολιτικὴ δύναμη τοῦ Κλήρου, ποὺ ἄνθιζε πάνω στὸ ἔδαφος τῆς ἀγραμματωσύνης καὶ τῶν προλήψεων τοῦ λαοῦ, δηλαδὴ τοῦ ὅ- χλου. Αὐτὸν τὸν ὄχλο, αὐτὴ τὴν πρώτη ὕλη τῆς ᾿Ιστορίας, εἶναι πιὰ ἀδύνατο νὰ τὴ φανταστοῦμε σήμερα μέσα στὶς λαμπρὲς πόλεις μας. Σὲ τί δη- λαδὴ κατάσταση πνευματικῆς καθυστέρησης, σὲ τί διανοητικὸ τέλμα βρισκόταν τὴν ἐποχὴ ἐ- κείνη. Ἐν πάση περιπτώσει, ὁ Λάιμπνιτς δίνει καὶ τὴν κορωνίδα τῆς θεωρίας του αὐτῆς μὲ τὸ περίφημο τρίλημμά του γιὰ τὴν αἴσια ὄψη τοῦ κόσμου, ἰσχυριζόμενος μὲ ἀπολυτότητα, ὅτι ὁ κόσμος δὲν εἶναι μόνο θαυμάσιος, δὲν εἶναι μό- νο καλός, ἀλλὰ εἶναι ὁ κάλλιστος τῶν δυνατῶν νὰ κατασκευαστοῦν κόσμων, ἀφοῦ ὁ Θεὸς (λέει τὸ τρίλημμα) ἤ δὲ θὰ ἤξερε ἤ δὲ θὰ μποροῦσε ἤ δὲ θὰ ἤθελε νὰ φτιάξει τὸν κόσμο κάλλιστο. ᾿Αλλὰ ὁ Θεὸς καὶ ἤξερε, ἀφοῦ εἶναι παντογνώ- στης, καὶ μποροῦσε, ἀφοῦ εἶναι παντοδύναμος, καὶ ἤθελε νὰ τὸν φτιάξει κάλλιστο, ἀφοῦ εἶναι πανάγαθος. | ᾿Αλλὰ τὸ νῆμα τόπιασε, πραγματικὰ ἀπὸ τὴν ἄλλη του ἄκρη, ὁ φιλόσοφος τῆς ἀπαισιοδοξίας ποὺ ἦρθε ἀργότερα, ὁ Σοπενχάουερ. ΄Ο Σοπεν- χάουερ ἀπάντησε ὀρθά-κοφτὰ στὴ θεωρία τοῦ Λάιμπνιτς, ὅτι ὁ Θεὸς δὲν ἔφτιαξε µόνο τὸν κό-