ΗΡΑΚΛΗΣ ΡΕΝΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ ̓Απὸ τὸ Ἑλληνικὸ Μυθιστόρημα τοῦ Ρόντε --Βασικὰ ἀποσπάσματα--- Σὲ μιὰν ἀφηγηματική δημιουργία, ποὺ ἀπὸ ἔμμετρα ποιήματα στρέφεται πρὸς πεζή γραφή κι ἀπὸ λογοτεχνικὴ μετάπλαση. δεδομένων λαϊκῶν θρύλων πρὸς ἔργα προσωπικά, ἄν δέν πρόκειται μόνο γιὰ χάλαση παλιότερῶν τρόπων πλάσης, γεννιοῦνται βέβαια ἐντελῶς νέα προβλήματα: τόσο θεματικῆς ἐπιλογῆς ὅσο καὶ ὑφολογικῆς ἐπεξεργασίας τῆς ὕλης. Ἡ πεζή μορφή, ἐξ ἄλλου, προσγειώνει τὸν κατ ̓ ἀρχήν ἀνθιστάμενο δέκτη, ἀπὸ κόσμο Φανταστικό κ ̓ ἰδεαλιστικά παρουσιασμένο σὲ μιὰ ρεαλιστική ἄντιμετώπιση τῆς πραγματικότητας καὶ τοῦ καιροῦ ποὺ περικλείνει τὸ δημιουργό. Οπωσδήποτε, ἡ λογοτεχνικὴ παραγωγὴ μᾶς ἐνδιαφέρει ἐδῶ, οὐσιαστικά, μόνο σὰν ἔκφραση τοῦ ψυχικοῦ βίου τῆς ἐποχῆς της. Ἐνῶ, λοιπόν, στοὺς παλιότερους καιρούς, ἡ ἐξωστρεφής ζωή συνιστοῦσε μιὰν ἀναγκαία κι ᾱκριβῆ ἀποτύπωση τῆς ἐσώτερης, κ ̓ ἔτσι μποροῦσε ν ̓ ἀποτελῇ τὸ κύριο ἀντικείμενο τῆς ποιητικῆς δημιουργίας, στοὺς μεταγενέστερους, ἀντίθετα, συνεσφιγμένους τροποντινά, λόγῳ καὶ τεχνητῶν πολιτισμικῶν συνθηκῶν (καιρούς ὅπου ἀνήκει πάντα μιὰ τέτοια ἀφηγηματική πεζογραφία) ἡ ἐσωτερική ζωή σημαντικῶν ἀνθρώπων εἶναι πολύ πλουσιώτερη καὶ πιό κινημένη ἀπ ̓ ὅσο ἀφήνει νὰ συλλάβουμε ἡ ἐξωτερική ἐντύπωση τῆς δραστηριότητάς τους, τόσο παρεμποδισμένης ἄλλωστε πρὸς μιὰ ζωντανή κ ̓ ἱκανά ἐκφραστική τους αὐτοπραγμάτωση. Κατὰ τὴ διάλυση αὐτή, ἀπὸ μιὰν ἄψυχη ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἐξωτερικότητα, ἀφ ̓ ἑνός, καὶ μιὰ σταθερά ἐκ βαθέων ᾱπηχούμενη σὰν πνιχτή -- σχεδὸν ἀνεπαίσθητα μαντευόμενη ἀπόξω -- βοὴ ὑπεδάφους, ἀφ ̓ ἑτέρου, ὁ γνήσιος ποιητὴς διαλέει χωρίς δισταγμό. Σωστά παρατηροῦν, ὅτι τὸ σύγχρονο μυθιστόρημα, στὰ πιό χαρακτηριστικά δείγματά του, εἶναι, καθὸ ψυχολογικό ἔργο τέχνης, τόσο φτωχό σ ̓ ἐξωστρεφῆ ζωή ὅσο πλούσιο σ ̓ ἐσώτερη (καὶ πλουσιώτερο σὲ τέτοια ἀπὸ παλιότερα γραμματολογικὰ εἴδη). Πῶς ὅμως διαμορφώθηκε ἀπ ̓ τὸν ψυχολογικό παράγοντα ἕνα ὕφος τόσο διάφορο τοῦ ἐπικοῦ προτύπου, δέν θὰ ἐξεταστῆῇ ἐδῶ εἰδικά" ἄς σημειωθῇ μόνο μιὰ οὐσιαστική ἰδιότητα τοῦ ὕφους αὐτοῦ: ἡ ἐκτένεια. Σὲ κάθε πεζογραφική ἀφήγηση, ἀντίθετ ̓ ἀπ ̓ τὴν ποίηση, κι ἀκριβῶς γιατ’ εἶναι πεζό, μιὰ κάποια ἕκταση εἶναι ὀργανική καὶ λειτουργική, ἀφοῦ στὴν πεζογραφία ἀποκλείεται ὁ ἀσύγκριτα πιὸ ἐντατικός ἐκφραστικὸς τρόπος τῆς ποιητικῆς συγχορδίας. Ἐξ ἄλλου, στὸ μυθιστόρημα, ἡ σχέση τοῦ πλάστη πρὸς τὴν ὕλη του ἄγεται ἀναγκαῖα πρὸς εὐρύτερη ἐπεξεργασία παρ ̓ ὅσο στὸ ἔπος' ἐκεῖ ὁ θρῦλος πόριζε την ὕλη, ποὺ μιὰ ὁπωσοῦν ἐπίκοινη στὸν ποιητὴ καὶ τοὺς σύγχρονους-συμπατριῶτες του αἴσθηση καὶ τρόπος ἐμψύχωναν σὲ διαπλοκὴ μὲ μιὰν ὑπόθεση, τὴν ἀλήθεια καὶ τὴν πραγματικότητα τῆς ὁποίας ὁ ἀπὸ πολές γενιές πίσω δραστήρια δημιουργημένος ποιητικὸς βίος δέν ἄφησε ποτέ ν ̓ ἀμφισβητηθῇ. Ὡστόσο, γιὰ τὴ μετάπλαση μιᾶς φανταστικά δημιουργημένης ὕλης, ἀπὸ ἁπλή ὀνειροφαντασιά σ ̓ ἐκείνη τὴν ἐνάργεια καὶ πραγματικότητα ποὺ καὶ μόνο τὴν καθιστοῦν καθαυτό ἔργο τέχνης, χρειάζεται πολύ μεγαλύτερη προσπάθεια καὶ πολύ πειστικώτερη λεπτοδουλειὰ στὴ μορφή. Πάντως, τὸ ἑλληνιστικὸ μυθιστόρημα --- καθ ̓ ὅσο μποροῦμε νὰ συλλάβουμε τὴν ποιητικὴ πολυμορφία του ἀπ ̓ τὰ κυριώτερα χαρακτηριστικά του ἔργα, σὰ μιὰ συγκεκριμένη κι αὐτοκαθωρισμένη ἰδιορρυθμία --- ἐμφανί-