ΗΡΑΚΛΗΣ ΡΕΝΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΙΔΗΣ ᾿Απὸ τὸ Ἑλληνικὸ Μυθιστόρημα τοῦ Ρόντε --Βασικὰ ἀποσπάσματα--- Σὲ μιὰν ἀφηγηματική δηµιουργία, ποὺ ἀπὸ ἔμμετρα ποιήματα στρέφε- ται πρὸς πεζή γραφή κι ἀπὸ λογοτεχνικὴ µετάπλαση. δεδοµένων λαϊκῶν θρύλων πρὸς ἔργα προσωπικά, ἄν δέν πρόκειται µόνο γιὰ χάλαση παλιότε- ρῶν τρόπων πλάσης, γεννιοῦνται βέβαια ἐντελῶς νέα προβλήματα: τόσο θεματικῆς ἐπιλογῆς ὅσο καὶ ὑφολογικῆς ἐπεξεργασίας τῆς ὕλης. Ἡ πεζή µορφή, ἐξ ἄλλου, προσγειώνει τὸν κατ᾽ ἀρχήν ἀνθιστάμενο δέκτη, ἀπὸ κό- σµο Φανταστικό κ᾽ ἰδεαλιστικά παρουσιασµένο σὲ μιὰ ρεαλιστική ἄντιμε- τώπιση τῆς πραγματικότητας καὶ τοῦ καιροῦ ποὺ περικλείνει τὸ δημιουργό. Οπωσδήποτε, ἡ λογοτεχνικὴ παραγωγὴ μᾶς ἐνδιαφέρει ἐδῶ, οὐσιαστικά, µόνο σὰν ἔκφραση τοῦ ψυχικοῦ βίου τῆς ἐποχῆς της. Ἐνῶ, λοιπόν, στοὺς παλιότερους καιρούς, ἡ ἐξωστρεφής ζωή συνιστοῦσε μιὰν ἀναγκαία κι ᾱ- κριβῆ ἀποτύπωση τῆς ἐσώτερης, κ᾿ ἔτσι μποροῦσε ν᾿ ἀποτελῇ τὸ κύριο ἀν- τικείµενο τῆς ποιητικῆς δημιουργίας, στοὺς μεταγενέστερους, ἀντίθετα, συνεσφιγµένους τροποντινά, λόγῳ καὶ τεχνητῶν πολιτισμικῶν συνθηκῶν (καιρούς ὅπου ἀνήκει πάντα μιὰ τέτοια ἀφηγηματική πεζογραφία) ἡ ἐσω- τερική ζωή σημαντικῶν ἀνθρώπων εἶναι πολύ πλουσιώτερη καὶ πιό κινηµέ- νη ἀπ᾽ ὅσο ἀφήνει νὰ συλλάβουμε ἡ ἐξωτερική ἐντύπωση τῆς δραστηριότη- τάς τους, τόσο παρεμποδισµένης ἄλλωστε πρὸς μιὰ ζωντανή κ᾿ ἱκανά ἐκ- φραστική τους αὐτοπραγμάτωση. Κατὰ τὴ διάλυση αὐτή, ἀπὸ μιὰν ἄψυχη ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἐξωτερικότητα, ἀφ᾽ ἑνός, καὶ μιὰ σταθερά ἐκ βαθέων ᾱ- πηχούµενη σὰν πνιχτή -- σχεδὸν ἀνεπαίσθητα μαντευόμενη ἀπόξω -- βοὴ ὑπεδάφους, ἀφ᾽ ἑτέρου, ὁ γνήσιος ποιητὴς διαλέει χωρίς δισταγμό. Σωστά παρατηροῦν, ὅτι τὸ σύγχρονο µυθιστόρηµα, στὰ πιό χαρακτηριστικά δεί- γµατά του, εἶναι, καθὸ ψυχολογικό ἔργο τέχνης, τόσο φτωχό σ᾽ ἐξωστρεφῆ ζωή ὅσο πλούσιο σ᾽ ἐσώτερη (καὶ πλουσιώτερο σὲ τέτοια ἀπὸ παλιότερα γραμματολογικὰ εἴδη). Πῶς ὅμως διαμορφώθηκε ἀπ᾽ τὸν ψυχολογικό πα- ράγοντα ἕνα ὕφος τόσο διάφορο τοῦ ἐπικοῦ προτύπου, δέν θὰ ἐξεταστῆῇ ἐδῶ εἰδικά" ἄς σημειωθῇ µόνο μιὰ οὐσιαστική ἰδιότητα τοῦ ὕφους αὐτοῦ: ἡ ἐκτέ- νεια. Σὲ κάθε πεζογραφική ἀφήγηση, ἀντίθετ᾽ ἀπ᾿ τὴν ποίηση, κι ἀκριβῶς γιατ’ εἶναι πεζό, μιὰ κάποια ἕκταση εἶναι ὀργανική καὶ λειτουργική, ἀφοῦ στὴν πεζογραφία ἀποκλείεται ὁ ἀσύγκριτα πιὸ ἐντατικός ἐκφραστικὸς τρό- πος τῆς ποιητικῆς συγχορδίας. Ἐξ ἄλλου, στὸ µυθιστόρηµα, ἡ σχέση τοῦ πλάστη πρὸς τὴν ὕλη του ἄγεται ἀναγκαῖα πρὸς εὐρύτερη ἐπεξεργασία παρ᾽ ὅσο στὸ ἔπος' ἐκεῖ ὁ θρῦλος πόριζε την ὕλη, ποὺ μιὰ ὁπωσοῦν ἐπίκοινη στὸν ποιητὴ καὶ τοὺς σύγχρονους-συμπατριῶτες του αἴσθηση καὶ τρόπος ἐμψύχωναν σὲ διαπλοκὴ μὲ μιὰν ὑπόθεση, τὴν ἀλήθεια καὶ τὴν πραγµατι- κότητα τῆς ὁποίας ὁ ἀπὸ πολές γενιές πίσω δραστήρια δημιουργηµένος ποιητικὸς βίος δέν ἄφησε ποτέ ν᾿ ἀμφισβητηθῇ. Ὡστόσο, γιὰ τὴ µετάπλαση μιᾶς φανταστικά δημιουργηµένης ὕλης, ἀπὸ ἁπλή ὀνειροφαντασιά σ᾽ ἐκείνη τὴν ἐνάργεια καὶ πραγματικότητα ποὺ καὶ µόνο τὴν καθιστοῦν καθαυτό ἔργο τέχνης, χρειάζεται πολύ µεγαλύτερη προσπάθεια καὶ πολύ πειστικώτερη λεπτοδουλειὰ στὴ µορφή. Πάντως, τὸ ἑλληνιστικὸ µυθιστόρηµα --- καθ᾽ ὅσο μποροῦμε νὰ συλ- λάβουμε τὴν ποιητικὴ πολυμορφία του ἀπ᾽ τὰ κυριώτερα χαρακτηριστικά του ἔργα, σὰ μιὰ συγκεκριμένη κι αὐτοκαθωρισμένη ἰδιορρυθμία --- ἐμφανί-