ΚΩΣΤΑΣ ΠΑΠΑΠΑΝΟΣ Δημοκρατία, τέλος; «Εἶναι ἡ δημοκρατία σήµερα ἐλευθερία χωρὶς νὰ εἶναι ἀναρχία κι ἀποτελεῖ πειθαρ- χημένη ἑνότητα ἐλεύθερων ἀτόμων, χωρὶς τὸν κίνδυνο νὰ καταλήξει αὔριο σὲ τυραννί- δα, ὅποιου χρώματος κι᾽ ὅποιας μορφῆς;» Τὸ ἐρώτημα αὐτό, ποὺ ἐτέθη πρὶν ἀπὸ λί- Ύα χρόνια, γίνεται, μέρα τὴν ἡμέρα, ὅλο κι ἀπαιτητικὸ γιὰ μιὰν ἀπάντηση. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ ἀνενδοίαστη κι ἀνεπιφύλακτη ἀπάντηση ὅλο καὶ γίνεται, μέρα τὴν ἡμέρα, πιὸ δύ- σκολη καὶ πιὸ ἀπόμακρη. Ἣ πραγματικό- τητα, ὅπως διαγράφεται καὶ διαμορφώνε- ται γύρω µας καὶ πιὸ μακριὰ µας, κάθε ἅλ- λο παρὰ διευκολύνει μιὰ τέτοια ἀπάντηση. Ἐκεῖ ποὺ οἱ περισσότεροι, ἄν ὄχι ὅλοι, συμφωνοῦν, εἶναι ὅτι ἡ δημοκρατία καὶ ἡ ἐ- λευθερία --ποὺ ἡ δημοκρατία εἶναι ἡ πολι- τική της ἔκφανση-- καὶ γενικὰ τὰ φιλελεύ- θερα ἰδεώδη, περνᾶνε µεγάλη κρίση. Ὅση δὲν πέρασαν ποτὲ στὴ μακραίωνη πορεία τους. Θὰ ᾽λεγε κανείς, ὅτι βρίσκονται στὸ τελευταίο ὅριο ἀντοχῆς τους. Παρ) ὅλο ποὺ ὅλοι µας λέμε ἤ καμωνόμαστε ὅτι τὰ. ἀγαπᾶμε καὶ τὰ πιστεύουμε. Μαζί τους περνάει κρίση καὶ ἡ ἀρετή, ποὺ ἀποτελεῖ τὸ κρηπίδωµα, τὸ θεμέλιο ὅλων τους. ᾿Αρ- χὲς καὶ ἠθικὰ κριτήρια, ποὺ ἄλλοτε ἀνθο- βολοῦσαν στὶς κοινωνίες µας, συντρίβον- ται και διαλύονται καθηµερινά, ἄν δὲν συν- τρίφθηκαν καὶ διαλύθηκαν. Κι’ ὅπως εἶναι γνωστό, δίχως αὐτὰ δὲν μπορεῖ νὰ ὑπάρξει ἀρετή, ἀλλὰ κι’ ἄν ὑπάρξει, δὲν μπορεῖ νὰ δράσει. « Ἡ ἐλευθερία δὲν ἀγαπᾶ νὰ κατοι- κεῖ εἰς τόπους ὅπου δὲν βασιλεύει ἀρετὴ καὶ χρηστοήθεια», ἔχει γράψει ὁ Κοραῆς. Καὶ δὲν νομίζω, ὅτι μπορεῖ νὰ ἰσχυρισθεῖ κανεὶς πὼς στη σημερινὴ κοινωνία µας «κατοικεῖ ἀρετὴ καὶ χρηστοήθεια»..Τουλάχιστον τό- ση, ὅση χρειάζεται ἡ ἐλευθερία καὶ ἡ πολι- τική της, καθὼς εἶπα, ἔκφανση, ἡ δηµο- κρατία. ᾿Αληθινά, ἡ δημοκρατία, ἡ ἐλευθερία καὶ ἡ ἀρετή, τὰ πιὸ πολύτιμα ἀγαθὰ γιὰ τὸν ἄν- θρωπο ὕστερ᾽ ἀπὸ τὴν ὑγεία, δοκιμάζονται σκληρὰ στοὺς σημερινοὺς ἐπίβουλους καὶ περίεργους καιρούς μας. Πάνω στὴ δημο- κρατία ἔχουν γαντζωθεῖ ὅλοι καὶ τῆς δί- νουν καθένας τὴν ὅποια μορφὴ καὶ ἕκταση τὸν συμφέρει. Τόσο, ποὺ κινδυνεύει πιὰ νὰ μὴν εἶναι παρὰ ἡ σκιὰ τοῦ ἑαυτοῦ της. Ἐ- κτὸς ἀπὸ κείνους ποὺ μὲ τὸν πολυκομματι- σμὸ διατηροῦν καὶ περιφρουροῦν κάπως τὸν ἐλεύθερο ἔλεγχο καὶ διάλογο, τὴν ἐπι- καλοῦνται καὶ τὴ χρησιμοποιοῦν κ᾿ ἐκεῖνοι ποὺ μὲ τὸν μονοκομματισμὸ καὶ τὴ στυγνὴ γραφειοκρατία ἔχουν ἀφανίσει τὰ μεγάλα καὶ πολυσήμαντα αὐτὰ γνωρίσματά τῆς, τὸ καύχημα καὶ τὴν περηφάνεια της. Τὴν ἐ- πικαλεῖται τόσο ὁ σοσιαλισμὸς κι ὁ μαρξι- σμός, ὅσο κι ὁ καπιταλισμὸς κι ὁ κομμου- νισμὸς, ἡ νέα ἀριστερὰ καὶ ἡ νέα δεξιά, ὁ ἐ- θνικισμός, ὁ συντηρητισμὸς κι ὁ προοδευ- τισμός. Ὅλοι τὸ θεωροῦν ἀνάγκη τους νὰ φαίνονται ὅτι σχετίζονται μαζύ της, ἔστω κ᾿ ἐπιφανειακὰ ἤ ὑποκριτικά, δημιουργών- τας ἔτσι ἕνα φοβερὸ μπέρδεμα, δίχως ἕνα παράθυρο διαφυγῆς γιὰ τὴ συνάντηση μιᾶς κάποιας, ποιοτικὰ καὶ ποσοτικά, ἀληθινῆς δημοκρατίας. (Μιλᾶμε, φυσικά, γιὰ τὴ δη- μοκρατία, ὄχι μόνο μὲ τὴν ἔννοια τοῦ αἱρε- τοῦ κι ὄχι τοῦ κληρονομικοῦ ἀνώτατου ἄρ- χοντα καὶ τῆς ἐναλλαγῆς καὶ διαδοχῆς τῆς κυβερνήσεως μ᾽ ἐλεύθερες ἐκλογὲς καὶ πολλὰ κόμματα, τὴν ταρυθ]α4ιε δηλ., ἀλλὰ καὶ μὲ τὴν ἔννοια τῆς διακηρύξεως καὶ προστασίας τῶν δικαιωμάτων τοῦ ἀτόμου καὶ τοῦ πολίτη, τοῦ κλασσικοῦ δηλ. πίνα- κα ἐλευθεριῶν, τὴ αἐπηοοΓγδε!6). ἈΞ Χ Βέβαια, ἡ δημοκρατία σήμερα ἔγινε «κοινωνικὴ δημοκρατία», ποὺ πολλοὶ τὴ θεωροῦν σὰν τὴ σωτηρία τοῦ κόσμου καὶ πασχίζουν νὰ τὴ διαδώσουν καὶ νὰ τὴν ἐγ- καταστήσουν σὲ κάθε γωνιὰ τῆς γῆς. ᾿Αντὶ δηλ. «ὅσο τὸ δυνατὸν λιγότερο Κράτος», ἔ- γινε ὅσο τὸ δυνατὸν περισσότερο. Φτάσα- µε δηλ. στὸ «κοινωνικὸ Κράτος», ποὺ ἔχει συγκεντρώσει κι ὅλο συγκεντρώνει στὰ χέ- ρια του ὅλο καὶ περισσότερη δύναμη ἀπὸ κάθε ἄλλη φορὰ στὴν ἱστορία τῆς ἀνθρω- πότητας. Αὐτὸ εἶναι ποὺ ρυθµίζει τὴ ζωὴ τοῦ ἀνθρώπου, τοὺς ὄρους ἐργασίας του, κατευθύνει τὴν οἰκονομία, ὀργανώνει τὴν πρόνοια, τὴν ἐκπαίδευση, τὶς συγκοινώ- νίες, τὸ φωτισμὸ καὶ τόσα ἄλλα. Ὅμως, μὲ τὴ νέα της αὐτὴ µορφή, πότε γιὰ χάρη τοῦ «κοινωνικοῦ συνόλου» ἤ «κοινωνικῶν ὁμάδων», πότε γιὰ χάρη τῆς κρατικῆς σκοπιμότητας, τῆς περίφημης ΓΑἱ5ΟΠ ἀαθεέίβίἰ ποὺ τόσο παίδεψε τὸν κόσμο σ᾽ ἀλλοτινοὺς καιρούς --ὅλο καὶ τὴν κουτ-